کاستمان، تقسیمی که نصف می‌کند
یک حسابِ ساده: یاخته‌های بدنِ انسان ۴۶ فام‌تن دارند. اگر گامت‌ها هم مثلِ یاخته‌های دیگر با رشتمان ساخته می‌شدند و ۴۶ فام‌تن داشتند، یاخته‌ی تخم، که از ترکیبِ دو گامت درست می‌شود، ۹۲ فام‌تن پیدا می‌کرد. نسلِ بعد ۱۸۴ فام‌تن، و نسلِ بعدی ۳۶۸. اما در واقع یاخته‌های همه‌ی ما ۴۶ فام‌تن دارند. پس گامت‌ها باید جورِ دیگری ساخته شوند.
تقسیمی که نصف می‌کند
گامت‌ها با تقسیمِ ویژه‌ای ساخته می‌شوند که کاستمان (میوز) نام دارد. در کاستمان هم، مثلِ رشتمان، دِنای یاخته اول دو برابر می‌شود. اما بعد یاخته دو بار پشتِ سرِ هم تقسیم می‌شود. در نتیجه از یک یاخته چهار یاخته به دست می‌آید که هر کدام نیمی از فام‌تن‌های یاخته‌ی اول را دارند.
این نصف شدن حساب‌شده است: از هر جفت فام‌تن، یکی به هر گامت می‌رسد. پس گامتِ انسان ۲۳ فام‌تن دارد، یکی از هر جفت، و هیچ جفتی جا نمی‌افتد.
دوباره کامل
حالا لقاح را دوباره نگاه کنیم. گامتِ نر با ۲۳ فام‌تن و گامتِ ماده با ۲۳ فام‌تن ترکیب می‌شوند و یاخته‌ی تخم ۴۶ فام‌تن، یعنی ۲۳ جفتِ کامل، پیدا می‌کند. در هر جفت، یک فام‌تن از پدر است و یکی از مادر. بعد از آن، یاخته‌ی تخم با رشتمان تقسیم می‌شود و همه‌ی یاخته‌های بدن همین ۴۶ فام‌تن را می‌گیرند.
همین قاعده برای جانوران و گیاهانِ دیگر هم درست است. یاخته‌های بدنِ سگ ۷۸ فام‌تن دارند؛ پس گامت‌های سگ ۳۹ فام‌تن دارند و یاخته‌ی تخمِ توله‌سگ دوباره ۷۸.
رشتمان و کاستمان کنارِ هم
| رشتمان | کاستمان | |
|---|---|---|
| کجا؟ | در همه‌ی بدن | فقط برای ساختنِ گامت |
| چند تقسیم؟ | یک بار | دو بار پشتِ سرِ هم |
| چند یاخته؟ | دو | چهار |
| فام‌تن‌ها | همان تعداد | نصف |
| یاخته‌های تازه | مثلِ هم | با هم متفاوت |
چرا گامت‌ها با هم فرق دارند؟ چون در هر جفت، اینکه کدام فام‌تن به کدام گامت برسد، شانسی است. همین یکی از دلیل‌های گوناگونیِ زاده‌هاست.
در خانه امتحان کنید
با جوراب‌های جفت بازی کنید. سه جفت جورابِ مختلف (۶ لنگه) بردارید: این یاخته‌ی شماست. حالا «گامت» بسازید: از هر جفت فقط یک لنگه بردارید. چند گامتِ متفاوت می‌توانید بسازید؟ دو گامت را از دو نفر کنارِ هم بگذارید. آیا دوباره سه جفتِ کامل دارید؟
واژه‌های این درس
- کاستمان (میوز) - تقسیمی که گامت‌ها را می‌سازد و تعدادِ فام‌تن‌ها را نصف می‌کند.
- جفتِ فام‌تن - دو فام‌تنِ هم‌شکل که یکی از پدر و یکی از مادر آمده است.
ایده‌ی اصلی
گامت‌ها با کاستمان ساخته می‌شوند و از هر جفت فام‌تن فقط یکی را دارند؛ گامتِ انسان ۲۳ فام‌تن دارد. با لقاح، یاخته‌ی تخم دوباره ۴۶ فام‌تن پیدا می‌کند، و تعدادِ فام‌تن‌ها نسل به نسل ثابت می‌ماند.