یاخته‌ها تقسیم می‌شوند
بدنِ شما هزاران میلیارد یاخته دارد. اما زندگیِ شما، مثلِ هر جانورِ دیگری، روزی از یک یاخته آغاز شد. از یک یاخته تا هزاران میلیارد! همین حالا هم، اگر زانویتان زخم شود، چند روز بعد پوستِ تازه جای زخم را می‌پوشاند. این‌همه یاخته‌ی تازه از کجا می‌آیند؟
یکی می‌شود دو تا
یاخته‌ها با تقسیم زیاد می‌شوند: یک یاخته دو تا می‌شود، آن دو تا چهار تا، و همین‌طور ادامه پیدا می‌کند. اگر هر یاخته فقط سی‌وچند بار پشتِ سرِ هم دو تا شود، تعدادشان به هزاران میلیارد می‌رسد.
اما یک مشکل هست. هر یاخته‌ی بدن به همه‌ی دستورها، یعنی همه‌ی دِنا، نیاز دارد. اگر یاخته دِنایش را نصف کند و هر نیمه را به یک یاخته‌ی تازه بدهد، هیچ‌کدام دستورهای کامل را نخواهند داشت. برای همین یاخته پیش از تقسیم، از همه‌ی دِنایش یک نسخه برمی‌دارد. حالا دو مجموعه‌ی کامل دارد و به هر یاخته‌ی تازه یکی را می‌دهد.
رشتمان
نوعی از تقسیمِ یاخته که در سراسرِ زندگی در بدنِ ما انجام می‌شود رشتمان (میتوز) نام دارد. در رشتمان:
- دِنای یاخته دو برابر می‌شود و هر فام‌تن یک نسخه‌ی کاملاً مثلِ خودش پیدا می‌کند.
- فام‌تن‌ها فشرده و ضخیم می‌شوند.
- نسخه‌ها از هم جدا می‌شوند و هر دسته به یک سوی یاخته می‌رود.
- یاخته از وسط دو تا می‌شود.
نتیجه دو یاخته است که هر دو همان تعداد و همان نوع فام‌تنِ یاخته‌ی اول را دارند. یاخته‌ای که ۴۶ فام‌تن داشت، دو یاخته‌ی ۴۶ فام‌تنی می‌سازد.
رشد و ترمیم
رشتمان دو کارِ بزرگ می‌کند. اول، رشد: نوزاد با تقسیمِ پی‌درپیِ یاخته‌ها بزرگ می‌شود. دوم، ترمیم و جایگزینی: یاخته‌های پوست، دیواره‌ی روده و خون مدام از بین می‌روند و یاخته‌های تازه جایشان را می‌گیرند. وقتی زانویتان زخم می‌شود، یاخته‌های پوستِ کناره‌ی زخم تقسیم می‌شوند و کم‌کم شکاف را پر می‌کنند. یاخته‌های تازه همان دستورها را دارند، پس همان پوستِ قبلی ساخته می‌شود.
در خانه امتحان کنید
با خمیرِ بازی در دو رنگ، دو فام‌تنِ کوتاه و بلند بسازید و آن‌ها را درونِ یک حلقه‌ی نخی (یاخته) بگذارید. حالا گام‌های رشتمان را با خمیر نشان دهید: از هر فام‌تن نسخه‌ای بسازید، نسخه‌ها را جدا کنید و حلقه را به دو حلقه تبدیل کنید. در آخر، هر حلقه چند فام‌تن دارد؟
واژه‌های این درس
- تقسیمِ یاخته - دو تا شدنِ یک یاخته.
- رشتمان (میتوز) - تقسیمی که از یک یاخته دو یاخته‌ی یکسان با همان تعداد فام‌تن می‌سازد.
- ترمیم - جایگزین شدنِ یاخته‌های آسیب‌دیده با یاخته‌های تازه.
ایده‌ی اصلی
یاخته پیش از تقسیم از همه‌ی دِنایش نسخه برمی‌دارد و با رشتمان دو یاخته‌ی یکسان می‌سازد که همان فام‌تن‌ها را دارند. بدن با همین تقسیم رشد می‌کند و یاخته‌های از بین رفته را جایگزین می‌کند.