دو بخشِ دستگاه عصبی

در زنگِ ورزش، توپِ والیبال به طرفِ شما می‌آید. چشم‌هایتان توپ را دنبال می‌کنند، زانوهایتان خم می‌شود و دست‌هایتان درست به‌موقع بالا می‌روند. در همان چند ثانیه قلبتان تندتر می‌زند، نفس‌هایتان عمیق‌تر می‌شود و کمی عرق می‌کنید. چه کسی این همه کار را با هم هماهنگ می‌کند؟

بخشِ مرکزی و بخشِ محیطی

بدن دو دستگاه برای هماهنگ کردنِ کارهایش دارد: دستگاه عصبی که با پیام‌های سریعِ عصبی کار می‌کند، و دستگاه هورمونی که در فصلِ بعد با آن آشنا می‌شوید. دستگاه عصبی هم مثلِ بقیه‌ی دستگاه‌های بدن از بافت‌ها و اندام‌ها ساخته شده و دو بخش دارد:

• بخشِ مرکزی: مغز درونِ جمجمه و نخاع درونِ ستونِ مهره‌ها. این بخش مثلِ اتاقِ فرمان است: خبرها را می‌گیرد، آن‌ها را بررسی می‌کند و دستور می‌دهد.
• بخشِ محیطی: همه‌ی عصب‌هایی که از مغز و نخاع بیرون می‌آیند و به همه‌جای بدن، از نوکِ انگشتانِ پا تا پوستِ صورت، می‌رسند.

عصب‌ها دو جور پیام می‌برند. پیامِ حسی خبری است که از چشم، گوش، پوست و دیگر اندام‌ها به بخشِ مرکزی می‌رسد: «توپ دارد نزدیک می‌شود». پیامِ حرکتی دستوری است که از مغز یا نخاع به ماهیچه‌ها و اندام‌ها می‌رود: «دست‌ها را بالا ببر».

کارهای ارادی و غیرارادی

مدادتان از روی میز می‌افتد. صدایش را می‌شنوید، پیامِ حسی به مغز می‌رسد، تصمیم می‌گیرید آن را بردارید و مغز به ماهیچه‌های کمر و دست دستور می‌دهد. این کار ارادی است، چون با خواستِ خودِ شما انجام شد و اگر نمی‌خواستید، انجامش نمی‌دادید.

اما بعضی کارها همیشه انجام می‌شوند، چه به آن‌ها فکر کنید چه نکنید: زدنِ قلب، نفس کشیدن در خواب، کار کردنِ معده. این کارها غیرارادی هستند. دستگاه عصبی آن‌ها را هم تنظیم می‌کند: وقتی می‌دوید، بدون این که بخواهید، ضربانِ قلب و تنفستان زیاد می‌شود و وقتی می‌نشینید، دوباره کم می‌شود.

هشدار

آسیبِ مغز و نخاع برخلافِ بیشترِ بخش‌های بدن، اغلب هیچ‌وقت کاملاً درمان نمی‌شود. در دوچرخه‌سواری و موتورسواری کلاهِ ایمنی بگذارید و در خودرو همیشه کمربند را ببندید.

در خانه امتحان کنید

1. یک دقیقه ضربانِ نبضِ مچِ دستتان را بشمارید.
2. سی ثانیه درجا بپرید و دوباره بشمارید.
3. آیا خودتان تصمیم گرفتید ضربانِ قلبتان تند شود؟ کدام کارِ شما ارادی بود و کدام غیرارادی؟

واژه‌های این درس

• بخشِ مرکزیِ دستگاه عصبی - مغز و نخاع.
• بخشِ محیطیِ دستگاه عصبی - عصب‌هایی که بخشِ مرکزی را به همه‌ی بدن وصل می‌کنند.
• پیامِ حسی - خبری که از اندام‌های حسی به مغز و نخاع می‌رسد.
• پیامِ حرکتی - دستوری که از مغز و نخاع به ماهیچه‌ها و اندام‌ها می‌رود.
• کارِ ارادی و غیرارادی - کاری که با خواستِ ما انجام می‌شود، و کاری که بی‌خواستِ ما انجام می‌شود.

ایده‌ی اصلی

دستگاه عصبی یک بخشِ مرکزی (مغز و نخاع) دارد که تصمیم می‌گیرد و یک بخشِ محیطی (عصب‌ها) که پیام‌های حسی را به آن می‌رساند و پیام‌های حرکتی را از آن می‌برد. هم کارهای ارادی و هم کارهای غیرارادیِ بدن را دستگاه عصبی تنظیم می‌کند.