آتش به سه چیز نیاز دارد
در یک شبِ زمستانی برق رفته است و شمعی روی میز روشن کرده‌اید. برادرِ کوچک‌ترتان یک لیوانِ شیشه‌ای را وارونه روی شمع می‌گذارد. شعله اول آرام است، بعد کوچک و کوچک‌تر می‌شود و چند ثانیه بعد خاموش می‌شود. شمع هنوز هست، گرمای شعله هم تا لحظه‌ی آخر بود. پس چه چیزی تمام شد؟
سوختن، واکنشی پرانرژی
سوختن یک واکنشِ شیمیاییِ گرماده است که با نور و گرما همراه است. مردم از هزاران سال پیش با سوزاندنِ چوب، زغال، نفت و گاز، خانه را گرم کرده‌اند، غذا پخته‌اند و فلز را ذوب کرده‌اند. امروز هم بیشترِ خودروها و نیروگاه‌ها با سوختن کار می‌کنند.
اما سوختن باید مهار شود. آتشی که از دست برود، در چند دقیقه خانه یا جنگلی را نابود می‌کند. برای مهار کردنِ آتش، باید بدانیم آتش به چه چیزهایی نیاز دارد.
مثلثِ آتش
آتش فقط وقتی شروع می‌شود و ادامه پیدا می‌کند که سه چیز با هم باشند:
- ماده‌ی سوختنی - چیزی که بسوزد: چوب، کاغذ، گاز، بنزین، پارافینِ شمع.
- اکسیژن - که از هوا می‌آید. حدودِ یک‌پنجمِ هوا، یعنی حدودِ ۲۱ درصدِ آن، اکسیژن است و بیشترِ بقیه‌اش نیتروژن.
- گرما - تا ماده‌ی سوختنی به دمای اشتعالِ خودش برسد: دمایی که در آن شروع به سوختن می‌کند. این گرما را شعله‌ی کبریت، جرقه‌ی الکتریکی یا حتی اصطکاک فراهم می‌کند.
این سه را معمولاً در سه ضلعِ یک مثلث نشان می‌دهند. اگر یک ضلع برداشته شود، مثلث فرو می‌ریزد و آتش خاموش می‌شود. زیرِ لیوانِ وارونه، اکسیژن تمام شد. هرچه لیوان بزرگ‌تر باشد، اکسیژنِ بیشتری دارد و شمع دیرتر خاموش می‌شود.
خاموش کردنِ آتش
هر روشِ خاموش کردن، یکی از سه ضلع را برمی‌دارد:
- سرد کردن: آب روی هیزم، گرما را می‌گیرد و دما را از دمای اشتعال پایین می‌آورد.
- خفه کردن: پتوی نسوز روی ماهیتابه یا خاک روی آتشِ کمپ، راهِ اکسیژن را می‌بندد.
- برداشتنِ سوخت: بستنِ شیرِ گاز، یا بریدنِ نواری از درختان جلوی آتشِ جنگل.
هشدار
هرگز روی روغنِ آتش‌گرفته‌ی ماهیتابه آب نریزید. آب زیرِ روغنِ داغ یک‌باره بخار می‌شود و روغنِ شعله‌ور را به همه طرف می‌پاشد. شیرِ گاز را ببندید و درِ ظرف یا یک پارچه‌ی خیسِ بزرگ را رویش بگذارید. اگر آتش بزرگ بود، از خانه بیرون بروید و با ۱۲۵ تماس بگیرید.
در خانه امتحان کنید
با کمک یک بزرگ‌تر، یک «گشتِ ایمنی» در خانه بزنید:
- شیرِ اصلیِ گاز کجاست؟ همه‌ی اعضای خانواده می‌دانند چطور آن را ببندند؟
- کنارِ اجاق چه چیزهای سوختنی‌ای هست: دستمال، پرده، روغن؟ کدام را باید دورتر گذاشت؟
- اگر کپسولِ آتش‌نشانی یا پتوی نسوز دارید، کجاست و تاریخش نگذشته است؟
- برای هر کدام بنویسید که کدام ضلعِ مثلثِ آتش را از میان برمی‌دارد.
واژه‌های این درس
- سوختن - واکنشِ گرماده‌ی یک ماده با اکسیژن، همراه با نور و گرما.
- مثلثِ آتش - سه چیزی که آتش به آن‌ها نیاز دارد: سوخت، اکسیژن و گرما.
- دمای اشتعال - دمایی که یک ماده در آن شروع به سوختن می‌کند.
ایده‌ی اصلی
سوختن به سه چیز نیاز دارد: ماده‌ی سوختنی، اکسیژن و گرما. هر راهِ خاموش کردنِ آتش، یکی از این سه را برمی‌دارد.