بازتابِ منظم و نامنظم

صبح جلوی آینه موهایتان را شانه می‌کنید و صورتتان را واضح می‌بینید. بعد به دیوارِ سفیدِ کنارِ آینه نگاه می‌کنید. دیوار هم نور را برمی‌گرداند، حتی از آینه روشن‌تر به نظر می‌رسد، اما هیچ تصویری در آن نیست. دیوار و آینه چه فرقی دارند؟

دیدن با نورِ برگشته

کتابی که روی میز است از خودش نور ندارد. نورِ لامپ به آن می‌خورد، از سطحش برمی‌گردد و به چشمِ ما می‌رسد. به برگشتنِ نور از سطحِ یک جسم بازتابِ نور می‌گوییم. پرتوی را که به سطح می‌رسد پرتوِ تابش (پرتوِ فرودی) و پرتوی را که از سطح برمی‌گردد پرتوِ بازتاب می‌نامیم.

بیشترِ چیزهایی که در طولِ روز می‌بینیم، از کتاب و درخت تا صورتِ دوستانمان، با همین نورِ بازتابیده دیده می‌شوند.

وقتی سطح صاف است

سطحِ آینه، شیشه‌ی تمیز یا آبِ آرامِ یک حوض بسیار صاف و هموار است. اگر چند پرتوِ موازی به چنین سطحی بتابند، همه با یک زاویه برمی‌گردند و باز هم موازی می‌مانند. به این بازتابِ منظم می‌گوییم. چون پرتوهای برگشته نظمِ خودشان را نگه داشته‌اند، چشمِ ما از آن‌ها تصویرِ روشنی می‌سازد.

وقتی سطح ناهموار است

سطحِ کاغذ، دیوار یا پارچه به چشمِ ما صاف است، اما زیرِ میکروسکوپ پر از پستی و بلندی است؛ مثلِ کوهستانی کوچک. هر پرتو به تکه‌ای از سطح می‌خورد که شیبِ متفاوتی دارد، پس پرتوهای موازی پس از برگشتن به هر سو پخش می‌شوند. به این بازتابِ نامنظم یا پخشنده می‌گوییم. در بازتابِ نامنظم تصویری درست نمی‌شود، اما نور به همه‌ی جهت‌ها می‌رود. برای همین دیوارِ سفید را از هر گوشه‌ی اتاق می‌بینید و همه‌ی دانش‌آموزانِ کلاس می‌توانند تخته را بخوانند.

آبِ یک دریاچه در روزِ آرام مثلِ آینه، کوه‌ها را وارونه نشان می‌دهد. وقتی باد بوزد و موج بیفتد، سطح ناهموار می‌شود و تصویرِ کوه‌ها به هم می‌ریزد و فقط برقی پخش‌شده روی آب می‌ماند.

در خانه امتحان کنید

1. در اتاقی نیمه‌تاریک، نورِ چراغ‌قوه را کج به یک آینه بتابانید و ببینید لکه‌ی روشن روی دیوار کجا می‌افتد.
2. همین کار را با یک برگِ کاغذِ سفید به جای آینه تکرار کنید.
3. در کدام حالت نورِ برگشته یک لکه‌ی روشنِ مشخص است و در کدام، نور در همه‌ی اتاق پخش شده؟
4. یک ورقِ آلومینیومِ آشپزخانه را صاف کنید و در آن نگاه کنید. بعد آن را مچاله و دوباره باز کنید. تصویرتان چه شد؟

واژه‌های این درس

• بازتابِ نور - برگشتنِ نور از سطحِ یک جسم.
• پرتوِ تابش (فرودی) و پرتوِ بازتاب - پرتوی که به سطح می‌رسد و پرتوی که از آن برمی‌گردد.
• بازتابِ منظم - بازتاب از سطحِ صاف، که پرتوهای موازی موازی برمی‌گردند.
• بازتابِ نامنظم (پخشنده) - بازتاب از سطحِ ناهموار، که پرتوها به هر سو پخش می‌شوند.

ایده‌ی اصلی

چیزهای غیرمنیر را با نورِ بازتابیده می‌بینیم. سطحِ صاف نور را منظم برمی‌گرداند و تصویر می‌سازد؛ سطحِ ناهموار آن را به هر سو پخش می‌کند و تصویری نمی‌سازد.