از سوختن چه به دست می‌آید؟
اگر یک لیوانِ سرد و خشک را چند ثانیه بالای شعله‌ی شمع نگه دارید، دیواره‌ی درونِ لیوان کدر می‌شود و قطره‌های ریزِ آب رویش می‌نشیند. آبی در شمع نبود؛ پس این آب از کجا آمد؟
فراورده‌های سوختن
بیشترِ سوخت‌هایی که می‌شناسیم، مثلِ پارافینِ شمع، گازِ شهری، بنزین و چوب، کربن و هیدروژن دارند. وقتی این سوخت‌ها با اکسیژن می‌سوزند:
- کربن با اکسیژن ترکیب می‌شود و کربن‌دی‌اکسید می‌سازد.
- هیدروژن با اکسیژن ترکیب می‌شود و آب می‌سازد که در گرمای شعله بخار است.
واکنشِ سوختنِ شمع را می‌توان با واژه‌ها این‌طور نوشت:
پارافین + اکسیژن ← کربن‌دی‌اکسید + بخارِ آب + گرما و نور
پارافین و اکسیژن واکنش‌دهنده‌اند و کربن‌دی‌اکسید و آب فراورده. قطره‌های روی لیوانِ سرد همان بخارِ آبی‌اند که روی شیشه دوباره مایع شده است.
برای پیدا کردنِ کربن‌دی‌اکسید هم آزمونی ساده هست: اگر این گاز را از آبِ آهکِ زلال بگذرانیم، آبِ آهک شیری‌رنگ و کدر می‌شود.
وقتی اکسیژن کم است
سوختنی که اکسیژنِ کافی داشته باشد، سوختنِ کامل است. اما اگر بخاری یا شومینه در اتاقی بسته بسوزد که هوای تازه به آن نمی‌رسد، اکسیژن کم می‌آید. آن‌وقت به جای کربن‌دی‌اکسید، گازِ دیگری هم ساخته می‌شود: کربن‌مونوکسید.
کربن‌مونوکسید بی‌رنگ و بی‌بوست و بسیار سمی است. وقتی آن را نفس می‌کشیم، جای اکسیژن را در خون می‌گیرد و خون دیگر نمی‌تواند اکسیژن را به بدن برساند. آدم اول سردرد و خواب‌آلودگی می‌گیرد و ممکن است در خواب جانش را از دست بدهد. هر زمستان در ایران و بسیاری از کشورها، این گاز جانِ عده‌ای را می‌گیرد. شعله‌ی زرد و دوده‌دار، نشانه‌ی کم بودنِ اکسیژن است؛ شعله‌ی گازِ سالم آبی است.
هشدار
بخاری باید دودکشِ سالم و باز داشته باشد. هیچ‌وقت در اتاقِ دربسته منقل یا اجاقِ گاز را برای گرم کردن روشن نگذارید و در چادر یا ماشینِ دربسته وسیله‌ی گازسوز روشن نکنید. یک پنجره را کمی باز بگذارید. حسگرِ کربن‌مونوکسید جانِ آدم‌ها را نجات می‌دهد.
در خانه امتحان کنید
با کمک یک بزرگ‌تر:
- یک لیوانِ شیشه‌ایِ خشک را ده دقیقه در یخچال بگذارید تا سرد شود.
- یک شمع روشن کنید و لیوان را وارونه، چند سانتی‌متر بالای شعله، فقط چند ثانیه نگه دارید.
- درونِ لیوان را نگاه کنید. چه می‌بینید؟ از کدام فراورده‌ی سوختن است؟
- اگر لیوان را بیشتر نگه دارید، ممکن است سیاه شود. این دوده نشانه‌ی چیست؟
واژه‌های این درس
- سوختنِ کامل - سوختن با اکسیژنِ کافی، که کربن‌دی‌اکسید و آب می‌سازد.
- کربن‌مونوکسید - گازی بی‌رنگ، بی‌بو و بسیار سمی که از سوختنِ ناقص ساخته می‌شود.
- آبِ آهک - محلولی زلال که با کربن‌دی‌اکسید شیری‌رنگ می‌شود.
ایده‌ی اصلی
از سوختنِ کاملِ سوخت‌ها کربن‌دی‌اکسید، بخارِ آب، گرما و نور به دست می‌آید. وقتی اکسیژن کم باشد، کربن‌مونوکسید هم ساخته می‌شود که سمی و کشنده است؛ پس جایی که چیزی می‌سوزد، باید هوای تازه برسد.