کارهایی که بدون فکر انجام می‌دهیم

دستتان بی‌هوا به بدنه‌ی کتریِ داغ می‌خورد. پیش از آن که حتی بفهمید چه شد، دستتان عقب کشیده شده است. یک لحظه بعد تازه سوزش را حس می‌کنید و می‌گویید «آخ!». چطور ممکن است دست زودتر از فهمیدنِ ما کار کرده باشد؟

انعکاس چیست؟

به پاسخی که خیلی سریع، بدونِ اراده و بدونِ فکر به یک محرک داده می‌شود، انعکاس یا پاسخِ بازتابی می‌گویند. چند نمونه‌ی آشنا:

• پلک زدن وقتی چیزی ناگهان به طرفِ چشم می‌آید؛
• عطسه وقتی گرد و خاک واردِ بینی می‌شود؛
• سرفه وقتی چیزی به اشتباه به طرفِ نای می‌رود؛
• اشک ریختن وقتی پیاز خرد می‌کنید.

همه‌ی این‌ها یک چیزِ مشترک دارند: از بدن در برابرِ خطر نگهداری می‌کنند. اگر قرار بود اول فکر کنیم و بعد تصمیم بگیریم، آسیب پیش از تصمیم رسیده بود.

مسیرِ کوتاه از نخاع

در یک کارِ ارادی، پیامِ حسی تا مخ بالا می‌رود، مخ فکر می‌کند و دستور را پایین می‌فرستد. این راهِ طولانی زمان می‌برد. در انعکاسِ کشیدنِ دست، راه کوتاه‌تر است:

1. گیرنده‌های گرما در پوستِ انگشت پیام می‌سازند.
2. پیام از عصبِ حسی به نخاع می‌رسد.
3. خودِ نخاع، بی آن که منتظرِ مخ بماند، پیامی از عصبِ حرکتی به ماهیچه‌ی بازو می‌فرستد.
4. ماهیچه منقبض می‌شود و دست عقب کشیده می‌شود.

در همین حال، پیام به مخ هم می‌رسد و ما سوزش را «می‌فهمیم»؛ اما آن موقع دست دیگر در امان است. نخاع مرکزِ بسیاری از انعکاس‌هاست؛ بعضی دیگر، مثلِ پلک زدن و عطسه، از ساقه‌ی مغز فرمان می‌گیرند.

انعکاسِ زانو

پزشک‌ها گاهی با چکشی لاستیکی آرام به زیرِ کاسه‌ی زانو می‌زنند و ساقِ پا خودبه‌خود جلو می‌پرد. این انعکاسِ زانو است که مرکزش در نخاع است. اگر این انعکاس درست انجام شود، پزشک می‌فهمد عصب‌ها و آن بخش از نخاع سالم کار می‌کنند.

در خانه امتحان کنید

1. روی صندلیِ بلندی بنشینید و یک پا را روی پای دیگر بیندازید تا آزاد آویزان باشد.
2. یک نفر با لبه‌ی دستش آرام به زیرِ کاسه‌ی زانوی شما بزند (نه محکم!).
3. آیا پای شما پرید؟ حالا سعی کنید عمداً جلوی پریدنش را بگیرید. چه شد؟

واژه‌های این درس

• انعکاس - پاسخِ سریع، غیرارادی و بی‌فکر به یک محرک.
• محرک - هر چیزی که روی بدن اثر می‌گذارد و پاسخی برمی‌انگیزد، مثلِ گرما یا نور.
• عصبِ حسی - عصبی که پیام را به مغز و نخاع می‌برد.
• عصبِ حرکتی - عصبی که پیام را از مغز و نخاع به ماهیچه‌ها می‌برد.

ایده‌ی اصلی

انعکاس پاسخی سریع و غیرارادی است که بیشتر از بدن نگهداری می‌کند. در انعکاسی مثلِ کشیدنِ دست از جسمِ داغ، نخاع خودش پیامِ حسی را به پیامِ حرکتی تبدیل می‌کند و دست پیش از آن که مخ بفهمد، کنار کشیده می‌شود.