کانی‌های خطرناک و کانی‌های ایرانی
در گذشته، کانی‌ای را «معجزه» می‌دانستند: الیافی نرم مثلِ پنبه که از دلِ سنگ بیرون می‌آمد، در آتش نمی‌سوخت و پاره نمی‌شد. از آن پارچه‌ی ضدِ آتش، لنتِ ترمز و ورقه‌های سقف ساختند. امروز در بسیاری از کشورها استفاده از آن ممنوع است. چه اتفاقی افتاد؟
پنبه‌ی نسوز: الیافی که به ریه می‌رسند
این کانی پنبه‌ی نسوز یا آزبست است. بلورهایش به جای مکعب یا ستون، به شکلِ رشته‌های بسیار باریک رشد می‌کنند. هر رشته را که بکشید، به رشته‌های باریک‌تری تقسیم می‌شود؛ آن‌قدر ریز که با چشم دیده نمی‌شوند و در هوا معلق می‌مانند.
وقتی وسیله‌ای که آزبست دارد کهنه، سابیده یا شکسته شود، این رشته‌ها در هوا پخش می‌شوند. اگر کسی آن هوا را بارها و سال‌ها نفس بکشد، رشته‌ها در ریه می‌نشینند. بدن نمی‌تواند آن‌ها را بیرون بیندازد یا حل کند، و پس از سال‌ها ممکن است به بیماری‌های سختِ ریه و حتی سرطان منجر شوند. به همین دلیل، امروز جای آزبست از مواد دیگری استفاده می‌شود و ساختمان‌ها و وسایلِ قدیمیِ آزبست‌دار را فقط کارگرانِ آموزش‌دیده با ماسک و لباسِ مخصوص جمع می‌کنند.
هشدار
اگر در یک ساختمانِ قدیمی ورقه‌ی سیمانیِ شکسته یا عایقِ کهنه دیدید، آن را خرد نکنید، نسابید و جارو نکنید. به بزرگ‌ترها بگویید تا متخصص آن را جمع کند.
این مثال درسِ مهمی دارد: هر ماده‌ی طبیعی بی‌خطر نیست. با بعضی کانی‌ها باید با دانش و رعایتِ اصولِ ایمنی کار کرد. پودرِ سنگ و گرد و غبارِ معدن هم برای ریه‌ی معدنچی‌ها خطرناک است؛ برای همین در معدن‌ها ماسک و آب‌پاشی برای خواباندنِ گرد و غبار لازم است.
کانی‌هایی با نامِ ایرانی
اگر نامِ کانی‌ها را مرور کنید، می‌بینید بیشترشان به «یت» ختم می‌شوند: هماتیت، کلسیت، گرافیت. کانی‌شناس‌ها هر کانیِ تازه‌کشف‌شده را به نامِ جایی که اولین بار پیدا شد، به نامِ کاشف یا یک دانشمندِ بزرگ، یا به خاطرِ ویژگی‌اش نام‌گذاری می‌کنند و معمولاً «یت» را به آخرش می‌افزایند.
چند کانی نامِ ایرانی دارند. ایرانیت اولین بار در ایران پیدا شد. بیرونیت به یادِ ابوریحان بیرونی نام گرفته است؛ همان دانشمندی که هزار سال پیش چگالیِ ده‌ها سنگ و فلز را با دقتی شگفت اندازه گرفت و کتابی درباره‌ی گوهرها نوشت. آویسنیت هم به یادِ ابن‌سینا نام‌گذاری شده است.
در خانه امتحان کنید
- نامِ پنج کانی را که در این فصل دیدید بنویسید و حدس بزنید هر کدام به چه دلیل این نام را گرفته است.
- از بزرگ‌ترها بپرسید آیا در خانه یا ساختمانِ قدیمیِ خانواده‌تان ورقه‌های سیمانیِ موج‌دار (ایرانیت) وجود داشته است. جالب است که این ورقه‌ها، که در ایران به همین نام معروف بودند، آزبست داشتند و با کانیِ ایرانیت فرق دارند.
واژه‌های این درس
- پنبه‌ی نسوز (آزبست) - کانی‌ای با الیافِ بسیار ریز که نفس کشیدنِ آن‌ها به ریه آسیب می‌زند.
- کانیِ زیان‌آور - کانی‌ای که بی‌احتیاطی در کار با آن به سلامتی آسیب می‌زند.
ایده‌ی اصلی
همه‌ی کانی‌ها بی‌خطر نیستند: الیافِ ریزِ پنبه‌ی نسوز اگر سال‌ها تنفس شوند به ریه آسیب می‌زنند، پس با آن فقط با رعایتِ اصولِ ایمنی کار می‌کنند. کانی‌ها را به نامِ جا، کاشف یا دانشمندان نام‌گذاری می‌کنند و چند کانی نامِ ایرانی دارند.