چرخه‌ی سنگ
دانه‌ی ماسه‌ای که امروز در ساحلِ دریای خزر زیرِ پای شماست، شاید میلیون‌ها سال پیش بخشی از یک گرانیت در دلِ کوه‌های البرز بوده است. شاید روزی هم، پس از میلیون‌ها سالِ دیگر، دوباره سنگی سخت در دلِ یک کوه باشد. سنگ‌ها چطور این سفرِ بی‌پایان را می‌پیمایند؟
سنگ‌ها همیشگی نیستند
در این دو فصل دیدیم که سنگ‌ها چطور ساخته می‌شوند و چطور از بین می‌روند. حالا این‌ها را کنارِ هم بگذاریم:
- هوازدگی و فرسایش هر سنگی را که در سطحِ زمین باشد، خرد و جابه‌جا می‌کنند و از آن رسوب می‌سازند.
- رسوب‌ها ته‌نشین، فشرده و به هم چسبیده می‌شوند و سنگِ رسوبی می‌سازند.
- هر سنگی که در عمقِ زمین زیرِ گرما و فشارِ زیاد قرار بگیرد، سنگِ دگرگونی می‌شود.
- اگر گرما آن‌قدر زیاد شود که سنگ ذوب شود، ماگما پدید می‌آید.
- ماگما وقتی سرد و سخت می‌شود، سنگِ آذرین می‌سازد؛ درونی در عمق، بیرونی در سطح.
- سنگ‌های عمیق، وقتی کوه‌ها بالا می‌آیند و لایه‌های رویشان فرسوده می‌شود، دوباره به سطح می‌رسند و هوازدگی از نو شروع می‌شود.
به همه‌ی این تبدیل‌ها، که سنگ‌ها را آهسته و پیوسته به هم تبدیل می‌کنند، چرخه‌ی سنگ می‌گوییم.
راه‌های میان‌بُر
چرخه‌ی سنگ یک دایره‌ی ساده با یک ترتیبِ ثابت نیست. هر سنگی می‌تواند از چند راه تغییر کند:
- یک سنگِ آذرین ممکن است هرگز به سطح نرسد و در عمق، بدونِ اینکه ذوب شود، به سنگِ دگرگونی تبدیل شود.
- یک سنگِ دگرگونی ممکن است به سطح برسد و هوازده شود و به رسوب تبدیل شود.
- یک سنگِ رسوبی ممکن است مستقیم ذوب شود.
چقدر طول می‌کشد؟
بیشترِ این تبدیل‌ها میلیون‌ها سال طول می‌کشند و در زندگیِ ما دیده نمی‌شوند. اما بعضی بخش‌های چرخه را می‌توانیم جلوی چشممان ببینیم: گدازه‌ای که از یک آتشفشان بیرون می‌ریزد، در چند روز سنگِ آذرین می‌شود؛ و رودی که پس از بارانِ تند گل‌آلود است، همان لحظه رسوب را به دریا می‌برد. انرژیِ این چرخه از دو جا می‌آید: گرمای درونِ زمین که سنگ‌ها را ذوب و دگرگون می‌کند و کوه‌ها را بالا می‌آورد، و انرژیِ خورشید که باد و باران و رودها را به حرکت درمی‌آورد.
در خانه امتحان کنید
- روی یک برگه، پنج دایره بکشید و در آن‌ها بنویسید: سنگِ آذرین، رسوب، سنگِ رسوبی، سنگِ دگرگونی، ماگما.
- دایره‌ها را با پیکان به هم وصل کنید و روی هر پیکان بنویسید چه چیزی آن تبدیل را انجام می‌دهد.
- سفرِ یک دانه‌ی ماسه را داستان کنید: از کجا آمده و ممکن است به کجا برود؟
واژه‌های این درس
- چرخه‌ی سنگ - مجموعه‌ی تبدیل‌هایی که سنگ‌های زمین را آهسته و پیوسته به هم تبدیل می‌کند.
- سنگ‌شدگی - فشرده و به هم چسبیده شدنِ رسوب‌ها و تبدیلشان به سنگ.
ایده‌ی اصلی
سنگ‌های زمین با هوازدگی، فرسایش، ته‌نشینی، دگرگونی، ذوب و سرد شدن آهسته و پیوسته به هم تبدیل می‌شوند. این چرخه‌ی سنگ است و راه‌های میان‌بُر هم دارد. انرژی‌اش از گرمای درونِ زمین و از خورشید می‌آید.