تخمِ زیاد یا مراقبتِ زیاد
بهار، کنارِ یک جوی یا برکه، توده‌ای ژله‌ای و شفاف با صدها نقطه‌ی سیاه می‌بینید: تخم‌های قورباغه. چند هفته بعد صدها نوزادِ قورباغه در آب شنا می‌کنند. همان روزها، گنجشکی روی درخت لانه ساخته و فقط چهار یا پنج تخم در آن گذاشته است. چرا یکی صدها تخم می‌گذارد و دیگری چند تا؟
لقاح در آب، لقاح در بدن
در بسیاری از جانورانِ آبزی، مثلِ قورباغه و بیشترِ ماهی‌ها، گامت‌ها در آب ریخته می‌شوند و لقاح در آب انجام می‌شود. به این لقاحِ خارجی می‌گوییم. بسیاری از گامت‌ها هرگز به هم نمی‌رسند، پس جانور باید تعدادِ زیادی گامت بسازد.
در پرندگان، خزندگان و پستانداران، لقاح درونِ بدنِ ماده انجام می‌شود. به این لقاحِ داخلی می‌گوییم. گامت‌ها کم‌تر هدر می‌روند. پرنده و خزنده بعد از لقاح تخمی با پوسته‌ی محکم می‌گذارند که غذای جوجه را دارد و جلوی خشک شدنش را می‌گیرد.
دو راهِ زنده نگه داشتنِ نسل
قورباغه بعد از تخم‌گذاری می‌رود. تخم‌ها و نوزادانش خوراکِ ماهی‌ها، پرندگان و حشره‌های آبزی می‌شوند و بسیاری‌شان از سرما یا خشک شدنِ برکه می‌میرند. از صدها تخم، شاید فقط چند تا قورباغه‌ی بالغ شوند. اما همین چند تا برای ادامه‌ی نسل کافی است. پس راهِ قورباغه این است: تعدادِ زیاد، بدونِ مراقبت.
پرنده‌ها راهِ دیگری دارند. لانه می‌سازند، روی تخم‌ها می‌خوابند تا گرم بمانند، و بعد از بیرون آمدنِ جوجه‌ها، روزی ده‌ها بار برایشان غذا می‌آورند و از آن‌ها دفاع می‌کنند. این کار انرژی و وقتِ زیادی می‌گیرد، پس پرنده نمی‌تواند صدها جوجه داشته باشد. اما بیشترِ همان چند جوجه بزرگ می‌شوند. راهِ پرنده: تعدادِ کم، مراقبتِ زیاد.
پستانداران از این هم فراتر می‌روند. نوزاد درونِ بدنِ مادر رشد می‌کند، و بعد از تولد از شیرِ مادر تغذیه می‌کند. انسان، فیل و نهنگ معمولاً در هر بار فقط یک نوزاد دارند و سال‌ها از او مراقبت می‌کنند.
در خانه امتحان کنید
درباره‌ی یک جانورِ آشنا، مثلاً مرغ، گربه یا یک ماهیِ آکواریومی، اطلاعات جمع کنید: در هر بار چند تخم یا نوزاد دارد، لقاحش داخلی است یا خارجی، و پدر و مادرش چه مراقبتی از نوزادان می‌کنند. آن را با قورباغه مقایسه کنید.
واژه‌های این درس
- لقاحِ خارجی - ترکیبِ گامت‌ها بیرون از بدن، معمولاً در آب.
- لقاحِ داخلی - ترکیبِ گامت‌ها درونِ بدنِ ماده.
- مراقبت از زاده - کارهایی که والدین برای زنده ماندنِ نوزادان می‌کنند: گرم نگه داشتن، غذا دادن و دفاع.
ایده‌ی اصلی
جانورانی که از زاده‌هایشان مراقبت نمی‌کنند، تخم‌های بسیار زیادی می‌گذارند تا چند تا زنده بمانند. جانورانی که مراقبت می‌کنند، زاده‌های کم‌تری دارند، اما بیشترشان بزرگ می‌شوند. هر دو راه نسل را ادامه می‌دهند.