اندام‌های حسی چطور خبر می‌گیرند؟

وارد یک باغ می‌شوید و بی‌اختیار می‌گویید: «چه بوی خوبی! این صدای کدام پرنده است؟ هوا هم کمی خنک است.» هر کدام از این جمله‌ها یعنی خبری از بیرون به دستگاه عصبی رسیده است. اما بو، صدا و سرما چطور به پیامِ عصبی تبدیل می‌شوند؟

محرک و گیرنده

در محیطِ دورِ ما چیزهای گوناگونی هست که روی بدن اثر می‌گذارند: نور، صدا، مواد شیمیایی (در بو و مزه)، گرما و سرما و فشار. به هر کدام از این‌ها یک محرک می‌گویند.

هر محرکی همه‌جای بدن حس نمی‌شود. اگر چشم‌هایتان بسته باشد و کسی نورِ چراغ‌قوه را روی دستتان بیندازد، نور را نمی‌بینید؛ فقط شاید گرمای کمش را حس کنید. نور فقط در چشم حس می‌شود، صدا فقط در گوش. دلیلش این است که در هر اندامِ حسی یاخته‌های ویژه‌ای به نامِ گیرنده هست. هر نوع گیرنده فقط به یک نوع محرک حساس است و اثرِ آن را به پیامِ عصبی تبدیل می‌کند.

به اندامی که اثرِ یک محرکِ ویژه را می‌گیرد و به پیامِ عصبی تبدیل می‌کند، اندامِ حسی می‌گویند. چشم، گوش، بینی، زبان و پوست مهم‌ترین اندام‌های حسیِ ما هستند.

حس در مغز کامل می‌شود

گیرنده فقط پیام می‌سازد. پیام از راهِ یک عصب به قشرِ مخ می‌رود و آن‌جا تازه معنا پیدا می‌کند: ما «می‌بینیم»، «می‌شنویم» یا «بو می‌کنیم». هر حس ناحیه‌ی خودش را دارد؛ مثلاً پیام‌های چشم به ناحیه‌ی پس‌سری و پیام‌های گوش به ناحیه‌ی گیجگاهی می‌روند.

همه‌ی پیام‌های عصبی از یک جنس‌اند. پس مغز از کجا می‌فهمد پیامی که رسیده «صدا» است یا «نور»؟ از این که پیام از کدام عصب آمده و به کدام ناحیه رسیده است. به همین دلیل اگر ضربه‌ای به پشتِ سر بخورد، گاهی آدم «برق» یا نقطه‌های روشن می‌بیند، با این که نوری در کار نیست.

در خانه امتحان کنید

1. چشم‌هایتان را ببندید. یک نفر چهار چیز را یکی‌یکی جلوی شما بگذارد: یک پرتقال، یک زنگوله یا دسته‌کلید، یک قاشقِ فلزیِ سرد و یک تکه حوله.
2. هر چیز را فقط با یک حس بشناسید: پرتقال را فقط با بو، کلید را فقط با صدا، قاشق و حوله را فقط با لمس.
3. برای هر کدام بنویسید محرک چه بود (ماده‌ی شیمیایی، صدا، سرما، فشار) و کدام اندامِ حسی آن را گرفت.

واژه‌های این درس

• محرک - هر چیزی در محیط که روی گیرنده‌ها اثر می‌گذارد: نور، صدا، ماده‌ی شیمیایی، گرما، فشار.
• گیرنده - یاخته‌ای که اثرِ یک نوع محرک را به پیامِ عصبی تبدیل می‌کند.
• اندامِ حسی - اندامی که گیرنده‌های یک حس را دارد، مثلِ چشم و گوش.

ایده‌ی اصلی

هر اندامِ حسی گیرنده‌هایی دارد که فقط به یک نوع محرک حساس‌اند و اثرِ آن را به پیامِ عصبی تبدیل می‌کنند. پیام به ناحیه‌ی ویژه‌ای از قشرِ مخ می‌رود و حس آن‌جا کامل می‌شود.