حلّال و حل‌شونده
مادربزرگ برای مهمانی شربتِ زعفران درست می‌کند. اول کمی زعفرانِ دم‌کشیده را در یک پارچ آب می‌ریزد؛ رنگ خیلی کم‌رنگ است. کمی بیشتر می‌ریزد و شربت زردِ پررنگ می‌شود. بعد شکر اضافه می‌کند و هم می‌زند تا دیگر هیچ دانه‌ی شکری دیده نشود. در این پارچ چه چیزی چه چیزی را در خودش حل کرده است؟
دو نقشِ اصلی
هر محلول دست‌کم از دو جزء ساخته شده است:
- حلّال - ماده‌ای که معمولاً بیشترِ محلول را تشکیل می‌دهد و ماده‌ی دیگر را در خودش حل می‌کند. در شربتِ زعفران، آب حلّال است.
- حل‌شونده - ماده‌ای که در حلّال حل می‌شود و ذره‌هایش میانِ ذره‌های حلّال پخش می‌شوند. در شربت، شکر و رنگِ زعفران حل‌شونده‌اند.
یک محلول می‌تواند چند حل‌شونده داشته باشد، اما معمولاً یک حلّال دارد. آب آن‌قدر مواد را در خودش حل می‌کند که به آن «حلّالِ همگانی» هم می‌گویند.
رقیق و غلیظ
برای ساختنِ محلول می‌توانیم نسبت‌های گوناگونی از حل‌شونده و حلّال را با هم مخلوط کنیم. اگر در مقدارِ معینی آب، حل‌شونده‌ی کمی باشد، محلول رقیق است؛ اگر زیاد باشد، غلیظ. در شربتِ زعفران، هرچه زعفرانِ بیشتری در همان مقدار آب باشد، رنگ پررنگ‌تر است. در چای هم همین‌طور: چای کم‌رنگ رقیق است و چای پررنگ غلیظ.
محلول فقط مایع نیست
شاید وقتی می‌گوییم محلول، فقط به حل شدنِ چیزی جامد در آب فکر کنیم. اما محلول‌ها در هر سه حالت پیدا می‌شوند:
- محلولِ گاز در مایع: نوشابه‌ی گازدار. گازِ کربن‌دی‌اکسید را با فشار در آن حل کرده‌اند؛ وقتی درِ بطری را باز می‌کنید، گاز به شکلِ حباب بیرون می‌آید.
- محلولِ مایع در مایع: گلاب در آب، یا سرکه که در آن کمی اسید در آب حل شده است.
- محلولِ گاز در گاز: هوای پاک، که در آن اکسیژن و گازهای دیگر در نیتروژن پخش شده‌اند.
- محلولِ جامد در جامد: آلیاژها، مثلِ برنج که از مس و روی ساخته شده است.
در خانه امتحان کنید
- چهار لیوانِ هم‌اندازه بردارید و در هر کدام یک لیوان آب بریزید.
- در اولی یک چای‌کیسه‌ای را یک ثانیه، در دومی پنج ثانیه، در سومی سی ثانیه و در چهارمی دو دقیقه فرو ببرید.
- لیوان‌ها را جلوی نور کنارِ هم بگذارید. کدام رقیق‌ترین و کدام غلیظ‌ترین است؟
- در هر لیوان، حلّال و حل‌شونده را نام ببرید.
واژه‌های این درس
- حلّال - ماده‌ای که چیزی را در خودش حل می‌کند و معمولاً بیشترِ محلول است.
- حل‌شونده - ماده‌ای که در حلّال حل می‌شود.
- رقیق و غلیظ - محلولی با حل‌شونده‌ی کم و محلولی با حل‌شونده‌ی زیاد، در همان مقدار حلّال.
ایده‌ی اصلی
هر محلول یک حلّال دارد و یک یا چند حل‌شونده. با تغییرِ مقدارِ حل‌شونده، محلول رقیق‌تر یا غلیظ‌تر می‌شود. محلول‌ها می‌توانند جامد، مایع یا گاز باشند.