پیام‌رسان‌های شیمیایی

پدربزرگِ شما هر صبح پیش از صبحانه، سرِ انگشتش را با سوزنِ کوچکی سوراخ می‌کند، قطره‌ای خون روی نوارِ دستگاهی کوچک می‌گذارد و عددی را روی صفحه می‌خواند: قندِ خون. چرا عددِ قندِ خون این‌قدر مهم است و چه چیزی آن را در بدنِ یک آدمِ سالم بی آن که بداند، درست نگه می‌دارد؟

دومین دستگاهِ هماهنگ‌کننده

دستگاه عصبی، با همه‌ی عصب‌هایی که به همه‌جای بدن رسیده‌اند، تنها هماهنگ‌کننده‌ی بدن نیست. بسیاری از کارهای بدن، مثلِ رشد، تنظیمِ قندِ خون و تغییرهای دورانِ نوجوانی، به راهِ دیگری برای پیام‌رسانی نیاز دارند. این کار را دستگاه هورمونی انجام می‌دهد.

دستگاه هورمونی از گروهی غده و یاخته ساخته شده که هورمون می‌سازند. هورمون‌ها ترکیب‌های شیمیایی‌ای هستند که غده آن‌ها را به درونِ خون می‌ریزد. خون هورمون را به همه‌ی بدن می‌برد، اما هر هورمون فقط روی بعضی یاخته‌ها اثر می‌گذارد. به یاخته‌هایی که به یک هورمون حساس‌اند و به آن پاسخ می‌دهند، یاخته‌های هدف و به مجموعه‌ی آن‌ها بافتِ هدف می‌گویند. هورمون فعالیتِ بافتِ هدف را کم یا زیاد می‌کند.

پیامِ عصبی و پیامِ هورمونی

این دو دستگاه را می‌توان با دو راهِ رساندنِ یک خبر مقایسه کرد. پیامِ عصبی مثلِ تماسِ تلفنی است: از راهِ سیمی ویژه، خیلی سریع و فقط به یک نفر می‌رسد و زود هم تمام می‌شود. پیامِ هورمونی مثلِ اعلامیه‌ای است که در همه‌ی شهر پخش می‌شود: آهسته‌تر می‌رسد، به همه‌جا می‌رود، فقط کسانی که به آن ربط دارند به آن عمل می‌کنند، و اثرش مدتِ بیشتری می‌ماند.

در خانه امتحان کنید

1. دو بادکنک بردارید. یکی را کمی باد کنید و ببندید. در دیگری، پیش از باد کردن، چند قطره عطر یا گلاب بریزید و بعد باد کنید.
2. در اتاق را ببندید. یک نفر بادکنکِ اول را با یک نخ بکشد (پیامِ مستقیم) و بادکنکِ دوم را در گوشه‌ای از اتاق با سوزن بترکانید.
3. بو چقدر طول کشید تا به همه‌جای اتاق برسد؟ کدام شبیهِ پیامِ هورمونی است و کدام شبیهِ پیامِ عصبی؟

واژه‌های این درس

• دستگاه هورمونی - غده‌ها و یاخته‌هایی که هورمون می‌سازند.
• هورمون - ترکیبی شیمیایی که غده به خون می‌ریزد و فعالیتِ بافت‌های دیگر را تنظیم می‌کند.
• غده - اندام یا گروهی از یاخته‌ها که ماده‌ای را می‌سازد و بیرون می‌ریزد.
• بافتِ هدف - یاخته‌هایی که به یک هورمونِ خاص حساس‌اند.

ایده‌ی اصلی

هورمون‌ها پیام‌رسان‌های شیمیایی‌اند: غده آن‌ها را به خون می‌ریزد، خون به همه‌جا می‌بردشان و فقط یاخته‌های هدف به آن‌ها پاسخ می‌دهند. تنظیمِ هورمونی کُندتر از تنظیمِ عصبی است، اما اثرش ماندگارتر است.