تغییرهای شیمیاییِ مفید و مضر
مادرتان شیر را با کمی ماستِ دیروز هم می‌زند، درِ ظرف را می‌گذارد و آن را زیرِ پتو می‌پیچد. صبحِ فردا شیرِ روان به ماستی سفت و ترش تبدیل شده است. همان هفته، تکه‌نانی که پشتِ کابینت فراموش شده بود، لکه‌های سبز و سیاهِ کپک گرفته است. هر دو تغییر از نوعِ شیمیایی‌اند؛ اما یکی را دوست داریم و دیگری را دور می‌ریزیم.
یادآوری: تغییرِ شیمیایی چیست؟
در تغییرِ شیمیایی یا واکنشِ شیمیایی، ماده‌های اولیه به ماده‌های تازه‌ای با ویژگی‌های تازه تبدیل می‌شوند. ماده‌هایی را که تغییر می‌کنند واکنش‌دهنده و ماده‌هایی را که ساخته می‌شوند فراورده می‌نامیم. ماست مزه، بو و سفتیِ دیگری دارد؛ پس ماده‌ی تازه‌ای ساخته شده است.
چند نشانه به ما می‌گوید که احتمالاً تغییری شیمیایی رخ داده است:
- رنگ عوض می‌شود، مثلِ سیبِ قاچ‌شده که قهوه‌ای می‌شود.
- گاز تولید می‌شود و حباب می‌بینیم.
- گرما یا نور آزاد می‌شود، مثلِ سوختنِ چوب.
- بو یا مزه تغییر می‌کند، مثلِ شیرِ ترش‌شده.
- جامدی تازه در مایع پیدا می‌شود.
هیچ‌کدام از این نشانه‌ها به‌تنهایی دلیلِ قطعی نیست. آبِ جوش هم حباب دارد، اما هنوز آب است. پرسشِ اصلی همیشه این است: «آیا ماده‌ی تازه‌ای ساخته شده است؟»
مفید یا مضر؟
تغییرهای شیمیایی همه‌جا دورِ ما رخ می‌دهند. بسیاری از آن‌ها به کارِ ما می‌آیند:
- پختنِ غذا گوارشِ آن را آسان‌تر می‌کند و میکروب‌ها را می‌کشد.
- باکتری‌های مفید شیر را به ماست و پنیر، و آبِ انگور را به سرکه تبدیل می‌کنند.
- سوختنِ گاز خانه را گرم می‌کند و غذا را می‌پزد.
بعضی دیگر زیان دارند و پول و انرژیِ زیادی صرف می‌کنیم تا جلوی آن‌ها را بگیریم:
- فاسد شدنِ غذا: برای همین یخچال، کنسرو و خشک کردنِ میوه را ساخته‌ایم.
- زنگ زدنِ آهن: پل‌ها، ماشین‌ها و نرده‌ها را رنگ می‌زنیم تا هوا و آب به آهن نرسد.
- آتش‌سوزیِ مهارنشده در جنگل‌ها و ساختمان‌ها.
در خانه امتحان کنید
- یک سیب را قاچ کنید و دو تکه از آن را روی بشقاب بگذارید.
- روی یکی از تکه‌ها چند قطره آبلیمو بمالید و دیگری را همان‌طور بگذارید.
- یک ساعت بعد دو تکه را مقایسه کنید. کدام قهوه‌ای‌تر شده است؟
- این تغییر مفید است یا مضر؟ آبلیمو چه کرد؟
واژه‌های این درس
- واکنشِ شیمیایی - تغییری که در آن ماده‌های تازه با ویژگی‌های تازه ساخته می‌شوند.
- واکنش‌دهنده - ماده‌ای که در واکنش تغییر می‌کند.
- فراورده - ماده‌ای که در واکنش ساخته می‌شود.
ایده‌ی اصلی
در تغییرِ شیمیایی ماده‌های تازه ساخته می‌شوند. بسیاری از این تغییرها، مثلِ پختن و ماست‌بندی، مفیدند و بعضی، مثلِ فاسد شدن و زنگ زدن، زیان دارند و راه‌هایی برای کُند کردنشان پیدا کرده‌ایم.