مغز از چه بخش‌هایی ساخته شده است؟
یک ژیمناست روی تیرِ باریکِ تعادل می‌چرخد و فرود می‌آید. در همان لحظه چشم‌هایش جای پا را می‌بینند، به حرفِ مربی فکر می‌کند، قلبش تند می‌زند و نفسش را تنظیم می‌کند. همه‌ی این‌ها در عضوی به وزنِ حدودِ یک و نیم کیلوگرم اتفاق می‌افتد. اما هر کدام کارِ کدام بخشِ مغز است؟
مخ: بزرگ‌ترین بخش
بیشترِ حجمِ مغز را مخ تشکیل می‌دهد که از دو نیمکرهی چپ و راست ساخته شده است. مخ خبرهای چشم، گوش، بینی، زبان و پوست را می‌گیرد و می‌فهمد، به ماهیچه‌ها دستور می‌دهد و به ما توانِ فکر کردن، حرف زدن، به خاطر سپردن و حلِ مسئله را می‌دهد.
نکته‌ی جالب این است که کارها ضربدری تقسیم شده‌اند: نیمکرهی چپ نیمه‌ی راستِ بدن را فرمان می‌دهد و نیمکرهی راست نیمه‌ی چپ را. دو نیمکره با رشته‌های عصبیِ فراوانی به هم وصل‌اند و بیشترِ وقت‌ها با هم کار می‌کنند.
لایه‌ی بیرونیِ مخ پر از چین است و قشرِ مخ نام دارد. قشرِ مخ چهار ناحیه دارد که هر کدام کارهای ویژه‌ای را بیشتر انجام می‌دهند: پیشانی در جلو (تصمیم گرفتن و برنامه‌ریزی)، آهیانه در بالا، گیجگاهی در کنار (شنیدن) و پس‌سری در عقب (دیدن).
مخچه: نگهبانِ تعادل
زیرِ عقبِ مخ، بخشِ کوچک‌تری هست به نامِ مخچه. وقتی راه می‌روید، می‌دوید یا روی یک پا می‌ایستید، چشم‌ها، گوشِ درونی و گیرنده‌های ماهیچه‌ها مدام خبر می‌فرستند که بدن کجاست و به کدام طرف کج شده است. مخچه این خبرها را کنارِ هم می‌گذارد و به ماهیچه‌ها دستور می‌دهد کمی سفت یا شل شوند تا زمین نخورید. ژیمناست‌ها و بندبازها با تمرینِ زیاد، این کارِ مخچه را دقیق‌تر کرده‌اند.
ساقه‌ی مغز: کارهایی که هرگز تعطیل نمی‌شوند
بخشِ ساقه‌مانندی که مخ و مخچه را به نخاع وصل می‌کند، ساقه‌ی مغز است. پایین‌ترین قسمتِ آن، بصل‌النخاع، مرکزِ کارهای غیرارادیِ حیاتی است: تنفس، ضربانِ قلب و فشارِ خون. به همین دلیل، آسیب به این ناحیه بسیار خطرناک است.
مغز و نخاع با هم کار می‌کنند. نخاع مثلِ طنابی سفید درونِ ستونِ مهره‌ها از بصل‌النخاع تا کمر پایین می‌رود و پیام‌ها را میانِ مغز و عصب‌های تنه و دست و پا جابه‌جا می‌کند.
در خانه امتحان کنید
- با چشمِ باز ده ثانیه روی یک پا بایستید.
- حالا همین کار را با چشمِ بسته انجام دهید. کدام سخت‌تر بود؟
- توضیح دهید چرا: وقتی چشم‌ها بسته‌اند، کدام خبرها دیگر به مخچه نمی‌رسد؟ کنارِ یک دیوار بایستید تا اگر تعادلتان به هم خورد، به آن تکیه کنید.
واژه‌های این درس
- مخ - بزرگ‌ترین بخشِ مغز، با دو نیمکره، برای فکر، گفتار، حس‌ها و حرکت‌های ارادی.
- قشرِ مخ - لایه‌ی بیرونی و پرچینِ مخ، با چهار ناحیه‌ی پیشانی، آهیانه، گیجگاهی و پس‌سری.
- مخچه - بخشی از مغز در زیرِ عقبِ مخ که تعادلِ بدن را نگه می‌دارد.
- ساقه‌ی مغز - بخشی که مخ و مخچه را به نخاع وصل می‌کند.
- بصل‌النخاع - پایین‌ترین بخشِ ساقه‌ی مغز، مرکزِ تنفس، ضربانِ قلب و فشارِ خون.
ایده‌ی اصلی
مغز سه بخشِ اصلی دارد: مخ، با دو نیمکره و قشرِ چهار ناحیه‌ای، برای فکر و حس و حرکتِ ارادی؛ مخچه برای تعادل؛ و ساقه‌ی مغز، که بصل‌النخاعِ آن تنفس و ضربانِ قلب را تنظیم می‌کند.