از گل تا دانه
هندوانه، گوجه‌فرنگی، خیار و فلفلِ دلمه‌ای را چه می‌نامید: میوه یا سبزی؟ در آشپزخانه شاید سبزی. اما برای زیست‌شناس همه‌شان میوه‌اند، چون از گل پدید آمده‌اند و دانه دارند. یک گل چطور میوه می‌شود؟
بخش‌های نر و ماده‌ی گل
در دبستان با بخش‌های گل آشنا شدیم. حالا دقیق‌تر نگاه کنیم. گل اندامِ تولیدمثلِ جنسیِ گیاهانِ گل‌دار است و بخش‌های نر و ماده دارد:
- پرچم بخشِ نرِ گل است. هر پرچم یک میله‌ی باریک دارد و سرِ آن بساک است که دانه‌های گرده را می‌سازد. گامتِ نر در دانه‌ی گرده ساخته می‌شود.
- مادگی بخشِ ماده‌ی گل است و سه قسمت دارد: کلاله در بالا که چسبناک است، خامه که لوله‌ای باریک است، و تخمدان در پایین. درونِ تخمدان یک یا چند تخمک هست و گامتِ ماده درونِ تخمک ساخته می‌شود.
بیشترِ گل‌ها هم پرچم دارند و هم مادگی. در بعضی گیاهان، مثلِ نخلِ خرما، گل‌های نر و گل‌های ماده روی درخت‌های جدا هستند.
گرده‌افشانی و لقاح
گرده‌افشانی یعنی رسیدنِ دانه‌ی گرده از بساک به کلاله. زنبور و پروانه با رنگ و بو و شهدِ گل به سراغش می‌آیند، گرده به بدنشان می‌چسبد و آن را به گلِ دیگری می‌برند. باد هم گرده‌ی گندم و ذرت را جابه‌جا می‌کند. در ایران، کشاورزانِ نخلستان‌ها هر سال گرده‌ی نخل‌های نر را با دست روی گل‌های نخل‌های ماده می‌ریزند.
اما گرده روی کلاله است و تخمک در پایینِ مادگی. گامتِ نر چطور به آنجا می‌رسد؟ دانه‌ی گرده روی کلاله‌ی چسبناک یک لوله‌ی گرده می‌سازد. این لوله از درونِ خامه پایین می‌رود تا به تخمک برسد و گامتِ نر را به گامتِ ماده برساند. با ترکیبِ این دو، لقاح انجام می‌شود و یاخته‌ی تخم ساخته می‌شود.
گل میوه می‌شود
بعد از لقاح، گلبرگ‌ها و پرچم‌ها پژمرده می‌شوند و می‌ریزند. تخمک رشد می‌کند و دانه می‌شود؛ درونِ دانه، یاخته‌ی تخم به گیاهِ کوچکی تبدیل شده است. تخمدان هم بزرگ می‌شود و میوه می‌شود، که دانه‌ها را در خود نگه می‌دارد و به پخش شدنشان کمک می‌کند. هرچه تخمک‌های بیشتری لقاح کنند، دانه‌های بیشتری در میوه پیدا می‌شود.
در خانه امتحان کنید
یک گلِ بزرگ و ساده، مثلاً گلِ لاله یا سوسن، پیدا کنید. با ذره‌بین پرچم‌ها و مادگی را پیدا کنید. با کمکِ یک بزرگ‌تر و یک تیغِ تیز، مادگی را از درازا ببرید. آیا تخمک‌ها را در تخمدان می‌بینید؟ کمی از گرده‌ی بساک را روی کاغذِ سیاه بتکانید و با ذره‌بین نگاه کنید.
واژه‌های این درس
- پرچم - بخشِ نرِ گل، با میله و بساک.
- مادگی - بخشِ ماده‌ی گل، با کلاله، خامه و تخمدان.
- دانه‌ی گرده - دانه‌ی ریزی که گامتِ نرِ گیاه در آن ساخته می‌شود.
- تخمک - بخشی درونِ تخمدان که گامتِ ماده را دارد و بعد دانه می‌شود.
- لوله‌ی گرده - لوله‌ای که گامتِ نر را از کلاله به تخمک می‌رساند.
ایده‌ی اصلی
گل اندامِ تولیدمثلِ جنسیِ گیاه است. گرده‌افشانی گرده را به کلاله می‌رساند و لوله‌ی گرده گامتِ نر را به تخمک می‌برد. پس از لقاح، تخمک دانه و تخمدان میوه می‌شود.