خاک
بعد از باران به حیاط یا پارک نگاه کنید. روی آسفالت آب جمع شده و مانده است، اما آبِ روی باغچه کم‌کم ناپدید شده است. آبِ باغچه کجا رفت؟ و خاکِ باغچه چه دارد که آب را به درون خودش می‌برد؟
خاک از چه ساخته شده؟
خاک فقط یک چیز نیست. مخلوطی از چند چیز است:
- تکه‌های ریز سنگ: شن که دانه‌هایش درشت است، ماسه که ریزتر است، و رُس که دانه‌هایش آن‌قدر ریز است که دیده نمی‌شود؛
- باقی‌مانده‌ی برگ‌ها و گیاهان و جانورانی که مرده و پوسیده‌اند؛
- آب و هوا، در فاصله‌های کوچکِ میان دانه‌ها.
کرم‌های خاکی و جانداران بسیار ریز برگ‌های افتاده را کم‌کم خرد می‌کنند و آن‌ها جزئی از خاک می‌شوند.
آب از کدام خاک زودتر رد می‌شود؟
میان دانه‌های درشتِ شن فاصله‌های بزرگی هست. آب از این فاصله‌ها زود پایین می‌رود. دانه‌های رُس خیلی ریزند و به هم چسبیده‌اند، پس آب به سختی و آهسته از میانشان رد می‌شود. ماسه جایی میان این دو است.
برای همین بعد از باران، زمینِ رُسی گِل و چسبناک می‌شود و آب مدتی رویش می‌ماند. اما آب از زمینِ شنی و ماسه‌ای زود پایین می‌رود.
در خانه امتحان کنید
- با کمک یک بزرگ‌تر، دو مشت خاک باغچه را در یک شیشه‌ی دربدار بریزید.
- شیشه را تا نزدیک لبه آب کنید، درش را محکم ببندید و خوب تکان دهید.
- شیشه را یک روز جایی بگذارید که تکان نخورد. فردا لایه‌ها را نگاه کنید: کدام لایه پایین نشسته و چه چیزهایی روی آب مانده‌اند؟
واژه‌های این درس
- خاک - مخلوطی از تکه‌های ریز سنگ، باقی‌مانده‌ی گیاهان و جانوران، آب و هوا.
- شن - تکه‌های درشتِ سنگ.
- ماسه - تکه‌های ریزِ سنگ.
- رُس - خاکی با دانه‌های بسیار ریز که خیس که شود چسبناک است.
ایده‌ی اصلی
خاک مخلوطی از تکه‌های ریز سنگ، باقی‌مانده‌ی جانداران، آب و هواست. آب از شن و ماسه زود رد می‌شود و از رُس آهسته.