قنات
اگر از هواپیما به دشت‌های خشک ایران نگاه کنید، گاهی ردیفی از گودال‌های گرد می‌بینید که مثل دانه‌های تسبیح پشت سر هم چیده شده‌اند. این گودال‌ها دهانه‌ی چاه‌هایی هستند که زیر زمین به هم وصل‌اند. آن‌ها با هم یک قنات می‌سازند. قنات چطور کار می‌کند؟
آب از دامنه‌ی کوه
در دامنه‌ی کوه‌ها، آب باران و برف در زمین فرو می‌رود و آب زیرزمینی زیادی جمع می‌شود. سازندگان قنات اول یک چاه عمیق در دامنه‌ی کوه می‌کنند تا به این آب برسند. به این چاهِ اول مادرچاه می‌گویند.
تونلی با شیب کم
از ته مادرچاه، یک تونل زیر زمین به طرف روستا کنده می‌شود. کف تونل کمی سرازیر است، یعنی شیب دارد. آب همیشه خودش به سمت پایین می‌رود. پس آب بدون پمپ و بدون برق، آرام در تونل جاری می‌شود و راه می‌افتد.
در طول راه، هر چند ده قدم یک چاه از روی زمین تا تونل کنده‌اند. از این چاه‌ها خاکِ کنده‌شده را بالا می‌آوردند و هوا به تونل می‌رسید. همین چاه‌ها هستند که از بالا مثل ردیف گودال‌ها دیده می‌شوند.
جایی که تونل به سطح زمین می‌رسد و آب بیرون می‌آید، مظهر قنات نام دارد. آب از آنجا به جوی‌ها و کشتزارها و خانه‌های روستا می‌رود.
ایرانی‌ها از چند هزار سال پیش قنات می‌کندند. هنوز هم در بسیاری از روستاها آب قنات جاری است.
در خانه امتحان کنید
- یک بطری پلاستیکی را با کمک یک بزرگ‌تر از درازا نصف کنید تا یک ناودان کوچک داشته باشید.
- ناودان را در سینی بگذارید و زیر یک سرش یک کتاب بگذارید.
- کمی آب در سرِ بالایی بریزید و ببینید آب خودش پایین می‌رود. حالا کتاب را بردارید و یک دفتر نازک بگذارید. آب باز هم پایین می‌رود، فقط آرام‌تر. قنات هم همین شیبِ کم را دارد.
واژه‌های این درس
- قنات - تونلی زیرزمینی که آب زیرزمینی را بدون پمپ به سطح زمین می‌آورد.
- مادرچاه - اولین و عمیق‌ترین چاه قنات، در دامنه‌ی کوه.
- شیب - سرازیری؛ وقتی یک طرف پایین‌تر از طرف دیگر است.
- مظهر قنات - جایی که آب قنات از زیر زمین بیرون می‌آید.
ایده‌ی اصلی
قنات تونلی با شیب کم است که از مادرچاه در دامنه‌ی کوه شروع می‌شود و آب زیرزمینی را بدون پمپ، خودبه‌خود، به روستا می‌رساند.