واکنش بدن به استرس
از پیاده‌رو پایین می‌روید و ناگهان بوق بلند ماشینی را می‌شنوید. پیش از آن‌که فکری بکنید، به عقب پریده‌اید. قلبتان تند می‌زند، تند نفس می‌کشید و دست‌هایتان کمی می‌لرزد. چند دقیقه بعد دوباره آرام شده‌اید. در این چند لحظه درون بدنتان چه گذشت؟
افسانه یا واقعیت؟ کورتیزول، «هورمون استرس»، برای بدن بد است و هرچه کمتر باشد بهتر است.
آژیری که در چند ثانیه روشن می‌شود
استرس (stress) حالتی است که وقتی چیزی خطر یا چالشی به نظر می‌رسد که باید از پسش بربیاییم، حس می‌کنیم. بدن به آن با واکنش استرس (stress response) جواب می‌دهد: چند تغییر سریع که بدن را برای کار کردن آماده می‌کند.
این واکنش از مغز شروع می‌شود. بخشی از مغز که با احساس‌ها سروکار دارد، خطر را تشخیص می‌دهد و پیامی به غده‌های فوق کلیوی (adrenal glands) می‌فرستد. این‌ها دو غده‌ی کوچک‌اند که روی کلیه‌ها نشسته‌اند. غده‌های فوق کلیوی آدرنالین (adrenaline) را در خون می‌ریزند. آدرنالین یک هورمون است، یعنی پیام‌رسانی شیمیایی که خون آن را جابه‌جا می‌کند. در چند لحظه:۱
- قلب تندتر می‌زند و فشار خون بالا می‌رود تا خون بیشتری به عضله‌ها برسد.
- نفس‌ها تندتر می‌شود تا اکسیژن بیشتری وارد بدن شود.
- عضله‌ها سفت می‌شوند و برای حرکت آماده‌اند.
- ممکن است عرق کنید.
- قند و چربیِ ذخیره‌شده در بدن، به‌عنوان سوخت، وارد خون می‌شود.
حدود صد سال پیش، والتر کنن، دانشمند آمریکایی، این واکنش را «جنگ یا گریز» (fight or flight) نامید: بدن آماده می‌شود که یا با خطر بجنگد یا از آن فرار کند.۲ بعضی‌ها هم به جای این‌ها یک لحظه در جا خشکشان می‌زند؛ این حالت جور دیگری کار می‌کند و در آن حتی ممکن است ضربان قلب کند شود.
موج دوم، آهسته‌تر
اگر خطر زود تمام نشود، زنجیره‌ی آهسته‌تری از پیام‌ها کار را به دست می‌گیرد. مغز به غده‌ی هیپوفیز (pituitary gland) پیام می‌دهد، غده‌ی کوچکی درست زیر مغز. هیپوفیز دوباره به غده‌های فوق کلیوی پیام می‌دهد و این بار آن‌ها کورتیزول (cortisol) می‌سازند. کورتیزول بدن را گوش‌به‌زنگ نگه می‌دارد و انرژی را پیوسته می‌رساند تا بتوانید ادامه دهید.۱
وقتی خطر رفع شد، کورتیزول پایین می‌آید. بعد بخش دیگری از دستگاه عصبی (عصب‌هایی که پیام‌ها را در بدن جابه‌جا می‌کنند) مثل ترمز ماشین عمل می‌کند: ضربان قلب و نفس را آرام می‌کند و بدن را به حال عادی برمی‌گرداند.۱
جواب را ببینید
افسانه است. کورتیزول «هورمون بد» نیست. در لحظه‌ی پراسترس کار مفیدی می‌کند: شما را هوشیار نگه می‌دارد و انرژی را پیوسته می‌رساند. مشکل فقط وقتی پیش می‌آید که آژیر هفته‌ها یا ماه‌ها خاموش نشود. درس «وقتی استرس طول می‌کشد» درباره‌ی همین است.
مفید، به شرط کوتاه بودن
واکنش استرس عیب و نقصی در شما نیست. این واکنش برای چالش‌های کوتاه ساخته شده است: عقب پریدن از جلوی ماشین، دویدن در مسابقه، حواس‌جمع ماندن سر امتحان. تپش قلب و دل‌شوره همان آماده شدن بدن است. وقتی آن لحظه گذشت، ترمز کار می‌کند.
این هفته امتحان کنید
دفعه‌ی بعد که پیش از کاری قلبتان تند زد، مثلاً پیش از امتحان، مسابقه یا یک تماس تلفنی سخت، ببینید بدنتان چه می‌کند. بعد ببینید چقدر طول می‌کشد تا دوباره آرام شوید. می‌توانید به خودتان بگویید: «این بدن من است که آماده می‌شود.»
واژه‌های این درس
- استرس - حالتی که وقتی چیزی خطر یا چالشی به نظر می‌رسد که باید از پسش بربیاییم، حس می‌کنیم
- واکنش استرس («جنگ یا گریز») - تغییرهای سریع بدن که آن را برای کار کردن آماده می‌کند
- آدرنالین - هورمونی از غده‌های فوق کلیوی که بدن را در چند ثانیه آماده می‌کند
- کورتیزول - هورمونی که وقتی استرس ادامه پیدا می‌کند آهسته‌تر ساخته می‌شود؛ بدن را هوشیار نگه می‌دارد و انرژی را پیوسته می‌رساند
ایده‌ی اصلی
واکنش استرس آژیر بدن شماست: آدرنالین در چند ثانیه آماده‌تان می‌کند، کورتیزول سرپا نگهتان می‌دارد و وقتی خطر گذشت، ترمزی درونی آرامتان می‌کند.
منابع
-
انتشارات سلامت هاروارد (Harvard Health Publishing)، Understanding the stress response (۲۰۲۴). ↩ ↩۲ ↩۳
-
والتر کنن، Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage (کتاب، ۱۹۱۵). ↩