دنیای میکروب‌ها

ماست سر سفره، سرماخوردگی‌ای که یک هفته طول می‌کشد، کپک خاکستری روی نان مانده: پشت هر سه، موجودات زنده‌ای هستند که با چشم دیده نمی‌شوند. این موجودات چه هستند؟ و آیا همه‌شان دشمن سلامت ما هستند؟

افسانه یا واقعیت؟ میکروب‌ها همه‌جا هستند، پس بیشتر میکروب‌ها خطرناک‌اند.

زندگی در اندازه‌ای نادیدنی

میکروب (ریزجاندار، microbe) موجود زنده‌ای است که بدون میکروسکوپ دیده نمی‌شود. خیلی از میکروب‌ها فقط یک یاخته (سلول) دارند. یاخته کوچک‌ترین واحد سازنده‌ی همه‌ی موجودات زنده است. میکروب‌ها چهار گروه اصلی دارند:

1. باکتری‌ها (bacteria): هر باکتری فقط یک یاخته است. باکتری‌ها تقریباً همه‌جا زندگی می‌کنند، از جمله روی پوست و در روده‌ی ما.
2. ویروس‌ها (viruses): خیلی کوچک‌تر و ساده‌تر از باکتری‌ها هستند. ویروس به‌تنهایی کاری از دستش برنمی‌آید و فقط درون یک یاخته‌ی زنده، مثلاً یاخته‌ای از بدن شما، می‌تواند از خودش نسخه بسازد.^۱ (دانشمندان هنوز بحث می‌کنند که آیا ویروس را باید «زنده» حساب کرد یا نه.)
3. قارچ‌ها (fungi): کپک‌ها، مخمرها و قارچ‌های خوراکی. مخمر همان قارچی است که خمیر نان را ور می‌آورد. قارچ دیگری هم پای ورزشکار را می‌سازد، یعنی خارش و پوسته‌پوسته شدن پوست لای انگشت‌های پا.^۲
4. انگل‌ها (parasites): موجوداتی که روی یک موجود زنده‌ی دیگر یا درون آن زندگی می‌کنند و از آن تغذیه می‌کنند. انگلی که مالاریا می‌دهد تک‌یاخته‌ای است و با نیش پشه منتقل می‌شود.^۳

چقدر کوچک؟

یک باکتری معمولی حدود یک‌هزارم میلی‌متر پهنا دارد. اگر هزار باکتری را پشت هم بچینیم، تازه یک میلی‌متر می‌شود. چیزهایی به این ریزی را با نانومتر می‌سنجند که یک‌میلیونیم میلی‌متر است. با این واحد، پهنای یک باکتری حدود ۱٬۰۰۰ نانومتر است. بیشتر ویروس‌ها حدود ۲۰ تا ۳۰۰ نانومترند.^۱

تصویر: ای‌کولای O157، گونه‌ای از ای‌کولای که مسمومیت غذایی می‌دهد. CDC / جنیس هِینی کار، مالکیت عمومی (کتابخانه‌ی تصویر سلامت عمومی CDC، شماره‌ی ۱۰۰۶۸).^۴

تصویر: ویروس‌های آنفلوانزا. CDC / سی. اس. گلدسمیت و ای. بالیش، مالکیت عمومی (کتابخانه‌ی تصویر سلامت عمومی CDC، شماره‌ی ۱۱۲۱۴).

بیشترشان بی‌خطرند و خیلی‌هایشان مفید

بیشتر میکروب‌ها آسیبی به ما نمی‌زنند و خیلی‌هایشان به کار ما می‌آیند: باکتری‌ها شیر را ماست می‌کنند و مخمر نان را ور می‌آورد. ای‌کولای را در نظر بگیرید: بیشتر گونه‌هایش بی‌خطرند و بخشی از روده‌ی سالم‌اند، هرچند چند گونه‌اش، مثل همانی که در عکس است، می‌توانند بیمار کنند.^۵

فقط تعداد کمی از میکروب‌ها بیماری می‌آورند. به این‌ها میکروب بیماری‌زا می‌گوییم (پزشکان می‌گویند عامل بیماری‌زا، pathogen).

تقریباً هم‌اندازه‌ی یاخته‌های خودتان

چند باکتری در بدن ما و روی آن زندگی می‌کنند؟ برآوردی دقیق در سال ۲۰۱۶ نشان داد که در بدن یک بزرگسال معمولی حدود ۳۸ هزار میلیارد باکتری هست و حدود ۳۰ هزار میلیارد یاخته‌ی خود بدن: یعنی تقریباً به یک اندازه. بیشتر این باکتری‌ها در روده‌اند.^۶ شاید شنیده باشید که باکتری‌ها ده برابر یاخته‌های بدن‌اند. این عدد حدسی سرانگشتی و قدیمی بود و درست نیست.

این هفته امتحان کنید

در آشپزخانه دنبال کار میکروب‌ها بگردید: ماست، خمیری که ور می‌آید، کپک روی میوه‌ی مانده. خود میکروب‌ها را نمی‌بینید، فقط کارشان را.

واژه‌های این درس

• میکروب (ریزجاندار) - موجود زنده‌ای که بدون میکروسکوپ دیده نمی‌شود
• باکتری - میکروبی که فقط یک یاخته دارد
• ویروس - میکروب بسیار ریزی که فقط درون یک یاخته‌ی زنده می‌تواند از خودش نسخه بسازد
• قارچ - کپک، مخمر یا قارچ خوراکی
• انگل - موجودی که روی موجود دیگری یا درون آن زندگی می‌کند و از آن تغذیه می‌کند
• میکروب بیماری‌زا - میکروبی که می‌تواند آدم را بیمار کند (عامل بیماری‌زا)

ایده‌ی اصلی

ما میان هزاران میلیارد میکروب زندگی می‌کنیم. بیشترشان بی‌خطر یا مفیدند و فقط تعداد کمی بیماری‌زا هستند.