همراه بودن یعنی علت بودن نیست

تیتری روی گوشی‌تان می‌بینید: «قهوه‌خورها عمر طولانی‌تری دارند.» هزاران نفر آن را هم‌رسانی کرده‌اند. آیا باید بیشتر قهوه بنوشید؟ پیش از جواب دادن، باید یک چیز را درباره‌ی آن پژوهش بدانید: پژوهشگران آدم‌ها را تماشا کرده‌اند، یا چیزی را منصفانه آزموده‌اند؟

با هم بودن علت را ثابت نمی‌کند

این‌که دو چیز با هم اتفاق بیفتند نشان نمی‌دهد یکی علتِ دیگری است. ممکن است تصادف باشد، یا چیز سومی علتِ هر دو باشد؛ همان فکرِ علت یا تصادف. در سلامت این موضوع هر روز مهم است، چون خبرهای سلامت پر از رابطه‌اند.

دو راه برای پژوهش درباره‌ی سلامت

در پژوهشِ مشاهده‌ای (observational study)، پژوهشگران کارهایی را که آدم‌ها خودشان می‌کنند تماشا می‌کنند - چه می‌خورند، چقدر تحرک دارند، سیگار می‌کشند یا نه - و می‌بینند در طول سال‌ها چه کسی بیمار می‌شود. این پژوهش‌ها می‌توانند رابطه پیدا کنند. اما آدم‌هایی که در یک عادت با هم فرق دارند معمولاً در خیلی چیزهای دیگر هم فرق دارند، پس یک رابطه ممکن است از هر کدام از آن‌ها بیاید.

در کارآزمایی تصادفی (randomised trial)، شانس تعیین می‌کند چه کسی چیزی را بگیرد و چه کسی نگیرد (گروه‌بندی تصادفی)، و بعد گروه‌ها مقایسه می‌شوند. چون شانس گروه‌ها را شبیه هم کرده، چیزی که آزموده می‌شود تنها تفاوتِ برنامه‌ریزی‌شده است. پس اگر آخر کار گروه‌ها با هم فرق داشته باشند، احتمالاً علتش همان چیز است.

قرصی که برعکس عمل کرد

در پژوهش‌های مشاهده‌ای، آدم‌هایی که زیاد میوه و سبزیِ سرشار از بتاکاروتن (beta-carotene) می‌خوردند - همان رنگ نارنجیِ هویج و انبه - کمتر به سرطان ریه دچار می‌شدند. شاید بتاکاروتن از آن‌ها محافظت می‌کرد؟ پژوهشگرانی در فنلاند این را با یک کارآزمایی تصادفی آزمودند. ۲۹٬۱۳۳ مردِ سیگاری، ۵ تا ۸ سال، یا قرص بتاکاروتن خوردند یا قرصی شبیه آن که هیچ چیزی در آن نبود. (بعضی‌ها ویتامین E هم گرفتند، که همان کارآزمایی آن را هم می‌آزمود.)^۱

نتیجه همه را شگفت‌زده کرد. مردانی که بتاکاروتن می‌خوردند حدود ۱۸ درصد بیشتر به سرطان ریه دچار شدند، نه کمتر.^۱

پس رابطه‌ای که تماشاگران پیدا کرده بودند از خودِ بتاکاروتن نمی‌آمد. چیز دیگری توضیحش می‌داد: کلِ آن غذا، یا ویژگی‌های دیگرِ آدم‌هایی که زیاد میوه و سبزی می‌خورند. فقط آزمون منصفانه می‌توانست این را نشان دهد.

پژوهش‌های مشاهده‌ای همچنان خیلی مفیدند. رابطه‌هایی پیدا می‌کنند که ارزشِ آزمودن دارند، و بعضی پرسش‌ها را اصلاً نمی‌شود با کارآزمایی آزمود، چون هیچ‌کس اجازه ندارد عمداً چیزی زیان‌آور به آدم‌ها بدهد. اما یک رابطه به‌تنهایی دلیلی برای پرسیدنِ بیشتر است، نه اثبات.

خواندنِ یک تیترِ سلامت

پژوهشگرانی که به مردم یاد می‌دهند ادعاهای سلامت را بسنجند، «باور به این‌که رابطه یعنی علت» را یکی از دام‌های رایج می‌دانند.^۲ وقتی تیتری مثلِ تیترِ قهوه می‌بینید، دو پرسش بپرسید:

1. آدم‌ها را تماشا کردند، یا منصفانه آزمودند؟
2. این آدم‌ها از چه نظرهای دیگری با بقیه فرق دارند؟

این درس نمی‌گوید قهوه برای شما خوب است یا بد. نشان می‌دهد تیتری مثل آن به‌تنهایی چه چیزی را می‌تواند بگوید و چه چیزی را نه.

این هفته امتحان کنید

یک تیترِ سلامت پیدا کنید که می‌گوید کسانی که کاری را می‌کنند سالم‌ترند. دو پرسش را بپرسید. آیا سه فرقِ دیگر به فکرتان می‌رسد که ممکن است آن آدم‌ها با بقیه داشته باشند؟

واژه‌های این درس

• پژوهشِ مشاهده‌ای - پژوهشی که کارهایی را که آدم‌ها خودشان می‌کنند تماشا می‌کند و دنبالِ رابطه‌ی آن‌ها با سلامتشان می‌گردد
• کارآزمایی تصادفی - پژوهشی که در آن شانس تعیین می‌کند چه کسی چیزی را بگیرد و چه کسی نگیرد، تا بشود گروه‌ها را منصفانه مقایسه کرد

ایده‌ی اصلی

تماشای آدم‌ها رابطه پیدا می‌کند، اما فقط آزمون منصفانه علت را نشان می‌دهد. بتاکاروتن در کسانی که آن را در غذا می‌خوردند محافظ به نظر می‌رسید، اما قرص‌هایش سرطان ریه را بیشتر کردند.