چه چیزهایی سلامت شما را شکل می‌دهد

سارا و امیر دخترخاله و پسرخاله‌اند و هم‌سن. هر دو سعی می‌کنند خوب غذا بخورند و تحرک داشته باشند. سارا در شهری آرام زندگی می‌کند؛ هوایش پاک است، آب لوله‌کشی‌اش سالم است و نزدیک خانه‌اش پارکی هست. امیر کنار خیابانی شلوغ زندگی می‌کند که پر از دود ماشین‌هاست. شیفت‌های طولانیِ شب کار می‌کند و جای امنی برای پیاده‌روی ندارد. هر دو به یک اندازه تلاش می‌کنند. آیا شانسِ هر دو برای سالم ماندن یکی است؟

بیشتر از انتخاب‌های خودتان

چیزهای زیادی سلامت شما را شکل می‌دهند. متخصصان سلامت به آن‌ها عوامل تعیین‌کننده‌ی سلامت (determinants of health) می‌گویند: هر چیزی که احتمالِ سالم بودنِ یک نفر را بیشتر یا کمتر می‌کند. بعضی از آن‌ها خطر (risk) را بالا می‌برند، یعنی احتمالِ این‌که اتفاقِ بدی مثل یک بیماری بیفتد. بعضی دیگر آن را پایین می‌آورند.

سازمان جهانی بهداشت (WHO) این عوامل را در سه گروه می‌گذارد:^۱

1. محیطِ اجتماعی و اقتصادی: درآمد و جایگاهِ اجتماعی، تحصیلات، کار و شرایطِ کار، حمایتِ خانواده و دوستان و محله، و فرهنگ، یعنی رسم‌ها و باورهایی که با آن‌ها بزرگ می‌شوید.
2. محیطِ فیزیکی: هوای پاک، آبِ سالم، خانه‌ی امن، خیابان‌های امن و محیطِ کارِ سالم.
3. ویژگی‌ها و رفتارهای خودِ آدم: ژن‌هایی که از پدر و مادرتان گرفته‌اید، و کارهایی که می‌کنید: چه می‌خورید، چقدر تحرک دارید، سیگار می‌کشید یا نه، و چطور با استرس کنار می‌آیید.

سازمان جهانی بهداشت خدمات سلامت را هم نام می‌برد: این‌که وقتی لازم است، به مراقبتی دسترسی داشته باشید که از بیماری پیشگیری کند و آن را درمان کند. جنسیت را هم نام می‌برد: مردان و زنان معمولاً در سن‌های مختلف به بیماری‌های متفاوتی دچار می‌شوند.

جایی که به دنیا می‌آیید، بزرگ می‌شوید، کار و زندگی می‌کنید

سازمان جهانی بهداشت این را ساده گفته است: عوامل اجتماعیِ تعیین‌کننده‌ی سلامت «شرایطی‌اند که آدم‌ها در آن به دنیا می‌آیند، بزرگ می‌شوند، کار می‌کنند، زندگی می‌کنند و پیر می‌شوند».^۲ سارا و امیر معنای این جمله را نشان می‌دهند. امیر هر روز هوای آلوده‌تری نفس می‌کشد، بعد از شیفتِ شب ناچار است روز بخوابد و جای امنی برای راه رفتن ندارد. هیچ‌کدام از این‌ها به میزانِ تلاشِ او ربطی ندارد.

پای سرزنش در میان نیست

افسانه یا واقعیت؟ سلامت شما فقط و فقط به انتخاب‌های خودتان بستگی دارد.

این عوامل با هم کار می‌کنند و جدا کردنشان از هم سخت است. کسی که درآمدِ کمی دارد ممکن است کنارِ خیابانی شلوغ زندگی کند، وقتِ کمتری برای آشپزی داشته باشد و سخت‌تر به پزشک دسترسی پیدا کند. پس به هر نموداری که سلامتِ شما را با درصدهای دقیق میان علت‌های مختلف تقسیم می‌کند، با احتیاط نگاه کنید.

این به آن معنا نیست که انتخاب‌های شما بی‌اهمیت‌اند. یعنی دو چیز با هم درست است: جایی که زندگی می‌کنید انتخاب‌هایتان را شکل می‌دهد، و انتخاب‌هایی که از دستتان برمی‌آید هم باز کمک می‌کنند.

این هفته امتحان کنید

یکی از چیزهایی را که سلامتتان را شکل می‌دهد و خودتان به‌تنهایی نمی‌توانید عوضش کنید پیدا کنید، مثل هوای خیابانتان یا ساعت‌های کارتان. بعد یک چیز را پیدا کنید که می‌توانید کمی تغییرش دهید، مثل این‌که هر شب سرِ یک ساعتِ مشخص بخوابید. به هر دو توجه کنید. و دفعه‌ی بعد که شنیدید کسی را به خاطرِ بیماری‌اش سرزنش می‌کنند، سارا و امیر را به یاد بیاورید.

واژه‌های این درس

• عوامل تعیین‌کننده‌ی سلامت (determinants of health) - همه‌ی چیزهایی که احتمالِ سالم بودنِ یک نفر را بیشتر یا کمتر می‌کنند: محیطِ اطرافش، زندگی و کارش، بدنش و کارهایی که می‌کند
• خطر (risk) - احتمالِ این‌که اتفاقِ بدی، مثل یک بیماری، بیفتد

ایده‌ی اصلی

سلامت را جایی شکل می‌دهد که در آن به دنیا می‌آییم، بزرگ می‌شویم، کار و زندگی می‌کنیم و پیر می‌شویم، نه فقط انتخاب‌های خودمان؛ پس سرزنش کردنِ آدم‌ها به خاطرِ بیماری‌شان درست نیست.