دود و بخار

در یک دورهمی، قلیانی با طعم سیب و نعناع دست‌به‌دست می‌شود. کسی می‌گوید: «نگران نباش، آب دودش را تمیز می‌کند.» در مهمانی دیگری، کسی ویپ تعارف می‌کند: «این فقط بخار میوه‌ای است.» در این دود و بخار واقعاً چه هست؟

افسانه یا واقعیت؟ آبِ قلیان دود را تمیز می‌کند، پس قلیان از سیگار خیلی بی‌خطرتر است.

نیکوتین و اعتیاد

در تنباکو ماده‌ای به نام نیکوتین (nicotine) هست که روی مغز اثر می‌گذارد. سازمان جهانی بهداشت (WHO) می‌گوید نیکوتین بسیار اعتیادآور است.^۱ اعتیاد (addiction) یعنی بدن و مغز به چیزی وابسته می‌شوند، طوری که کنار گذاشتنش خیلی سخت است، حتی وقتی خودتان بخواهید.

بیشتر کسانی که سیگار می‌کشند، از نوجوانی شروع کرده‌اند: در آمریکا از هر ۱۰ بزرگسالی که هر روز سیگار می‌کشد، نزدیک ۹ نفر اولین بار پیش از ۱۸ سالگی سیگار را امتحان کرده‌اند.^۲

دود تنباکو با بدن چه می‌کند

به گفته‌ی سازمان جهانی بهداشت، تنباکو هر سال جان بیش از ۷ میلیون نفر را می‌گیرد. بیش از ۱٫۶ میلیون نفر از آن‌ها هرگز سیگار نکشیده بودند؛ فقط دود دیگران را نفس کشیده بودند.^۱ به این دود دود دست دوم (second-hand smoke) می‌گویند و سازمان جهانی بهداشت می‌گوید هیچ مقداری از آن بی‌خطر نیست. حدود ۱٫۲ میلیارد نفر در جهان تنباکو مصرف می‌کنند و به گفته‌ی همین سازمان، همه‌ی شکل‌های مصرف آن زیان‌آور است.

قلیان

در ایران قلیان برای خیلی‌ها چیز آشنایی است: در قهوه‌خانه، در سفر، در دورهمی‌های خانوادگی. برای همین ارزش دارد بدانیم در آن چه می‌گذرد.

یک دور قلیان طولانی است. مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری آمریکا (CDC) می‌گوید در یک دور معمولی یک‌ساعته، ممکن است ۱۰۰ تا ۲۰۰ برابرِ دودِ یک نخ سیگار به ریه‌ها برسد.^۳ یعنی دود خیلی بیشتر، هرچند معنایش این نیست که آسیبش دقیقاً همین‌قدر برابر است. زغالی که تنباکو را داغ می‌کند هم مقدار زیادی مونوکسید کربن، گازی سمی، به دود اضافه می‌کند. طعم میوه‌ای هم قلیان را بی‌خطر نمی‌کند: تنباکوی میوه‌ای هم تنباکو است و نیکوتین دارد. دود قلیان به کسانی هم که کنار آن نشسته‌اند، از جمله بچه‌ها، آسیب می‌زند.^۳

ویپ

مراقب باشید

سازمان‌های سلامت درباره‌ی ویپ (سیگار الکترونیکی) یک حرف را نمی‌زنند. بیشتر ویپ‌ها نیکوتین دارند.^۴ خدمات سلامت ملی بریتانیا (NHS) می‌گوید ویپ کم‌خطرتر از سیگار است و می‌تواند به بزرگسالانِ سیگاری برای ترک کمک کند، اما بی‌خطر نیست و هنوز کسی اثرهای درازمدتش را نمی‌داند.^۵ سازمان جهانی بهداشت می‌گوید سیگار الکترونیکی زیان‌آور است و بی‌خطر نیست.^۱ CDC هشدار می‌دهد که نیکوتین می‌تواند به بخش‌هایی از مغز نوجوان که توجه، یادگیری، حال‌وهوا و خودداری را اداره می‌کنند آسیب بزند؛ بیشتر این شواهد از پژوهش روی حیوان‌ها به دست آمده است.^۴ اما همه‌ی آن‌ها در یک چیز هم‌نظرند: اگر سیگار نمی‌کشید، ویپ را شروع نکنید، و زیر ۱۸ سال‌ها نباید ویپ بکشند.

ترک کردن در هر سنی فایده دارد

ترک کردن، در هر سنی و بعد از هر چند سال مصرف، به سلامت کمک می‌کند. به گفته‌ی CDC، یک تا دو سال بعد از ترک، خطر حمله‌ی قلبی به‌شدت کم می‌شود و بعد از ۱۰ تا ۱۵ سال، خطرِ اضافه‌ی سرطان ریه نصف می‌شود.^۶ چون پای اعتیاد در میان است، خیلی‌ها چند بار تلاش می‌کنند تا موفق شوند و این کاملاً عادی است. سازمان جهانی بهداشت می‌گوید مشاوره و دارو می‌توانند شانس ترک را بیش از دو برابر کنند.^۱

چه کاری از دست شما برمی‌آید

1. اگر سیگار، ویپ یا قلیان نمی‌کشید، شروع نکنید. گفتن «نه، ممنون» کافی است.
2. خانه و ماشین را از دود سیگار و قلیان دور نگه دارید، به‌ویژه جایی که بچه‌ها هستند.
3. اگر می‌خواهید ترک کنید، از پزشک، پرستار، داروساز یا یک مرکز ترک کمک بخواهید. اگر بار اول نشد، دوباره تلاش کنید.

واژه‌های این درس

• نیکوتین - ماده‌ای در تنباکو و بیشتر ویپ‌ها که آن‌ها را اعتیادآور می‌کند
• اعتیاد - وقتی بدن و مغز به چیزی وابسته می‌شوند و کنار گذاشتنش خیلی سخت است
• دود دست دوم - دودی که اطرافیانِ کسی که سیگار یا قلیان می‌کشد نفس می‌کشند

ایده‌ی اصلی

سیگار، قلیان و بیشتر ویپ‌ها نیکوتینِ اعتیادآور به بدن می‌رسانند، آبِ قلیان دود را تمیز نمی‌کند، و ترک کردن در هر سنی فایده دارد.