اثر دارونما

در آزمایشِ یک قرصِ تازه برای سردرد، به بعضی‌ها قرص واقعی می‌دهند و به بعضی‌ها یک قرص قندی که درست شبیه آن است. به هیچ‌کس نمی‌گویند کدام را گرفته است. بعضی از کسانی که قرص قندی خورده‌اند می‌گویند سردردشان بهتر شده. قرصی که هیچ چیزی در آن نیست چطور می‌تواند کمک کند؟

افسانه یا واقعیت؟ اگر به یک قرص قندی ایمان داشته باشید، می‌تواند بیماری‌تان را درمان کند.

قرصی که چیزی در آن نیست

دارونما (placebo) یک درمانِ ساختگی است: یک قرص قندی، یا کرم یا نوشیدنی‌ای که هیچ ماده‌ای برای اثر بر بیماری در آن نیست. آن را طوری می‌سازند که شکل، حس و مزه‌اش مثل درمانِ واقعی باشد. وقتی کسی بعد از خوردنِ دارونما احساس بهتری دارد، به آن اثر دارونما (placebo effect) می‌گویند.

چه کاری از دارونما برمی‌آید و چه کاری نه

یک مرور بزرگِ کاکرین (Cochrane)، که بیش از ۲۰۰ کارآزمایی را کنار هم گذاشت، آدم‌هایی را که دارونما گرفته بودند با آدم‌هایی مقایسه کرد که هیچ چیزی نگرفته بودند.^۱ به‌طور کلی اثرِ مهمی پیدا نکرد. در بعضی کارآزمایی‌ها دارونما در چیزهایی که خودِ آدم‌ها گزارش می‌کردند تفاوتی ایجاد کرد، بیشتر در درد و تهوع (حالِ به‌هم‌خوردگی). نویسندگانِ مرور می‌گویند حتی این را هم سخت می‌شود از این جدا کرد که آدم‌ها همان چیزی را گزارش می‌کنند که انتظارش را دارند. چیزهایی که پزشک یا یک آزمایش می‌تواند اندازه بگیرد از این هم کمتر تغییر کرد.

اشتباهی معروف

در سال ۱۹۵۵ پزشکی آمریکایی به نام هنری بیچر مقاله‌ای مشهور نوشت و گفت دارونما به بخشِ بزرگی از بیمارانِ بیماری‌های گوناگون کمک می‌کند.^۲ بعدها دو پژوهشگر پژوهش‌هایی را که او به آن‌ها تکیه کرده بود دوباره خواندند و به مشکلی برخوردند.^۳ بیشترِ بیمارانی که بیچر فکر می‌کرد دارونما کمکشان کرده، در هر حال بهتر می‌شدند: بیماری‌شان خودبه‌خود داشت آرام می‌شد. در پژوهش‌های او هیچ گروهی نبود که اصلاً چیزی نگرفته باشد، پس چیزی برای مقایسه وجود نداشت.

پس بیشترِ آن‌چه شبیه «خوب شدن با دارونما» است، در واقع بهبودِ خودبه‌خود است؛ یعنی بدن خودش بهتر شده، همان‌طور که در درس «برای من که جواب داد» دیدیم.

چرا کارآزمایی‌ها از دارونما استفاده می‌کنند

دانستنِ این‌که چه چیزی گرفته‌اید می‌تواند حالتان و حرفی را که درباره‌اش می‌زنید تغییر دهد. حتی می‌تواند چیزی را که پزشک می‌بیند تغییر دهد. برای همین، بسیاری از کارآزمایی‌ها به گروه کنترل، یعنی گروهی که درمانِ تازه را نمی‌گیرد، دارونمایی می‌دهند که درست شبیه درمان است و به هیچ‌کس نمی‌گویند چه کسی کدام را گرفته. به این کار بی‌خبر نگه داشتن یا کورسازی (blinding) می‌گویند. این همان فکرِ آزمون کور است، در پزشکی. حالا اگر گروهی که درمانِ واقعی گرفته بهتر شود، تفاوت را نمی‌شود به امید یا انتظار یا بهبودِ خودبه‌خود نسبت داد، چون گروهِ دارونما همه‌ی این‌ها را هم داشته است.

این هفته امتحان کنید

به یک ادعا توجه کنید که می‌گوید درمانی «به خیلی‌ها کمک کرده». بپرسید: در مقایسه با چه؟ آیا کسانی که بهتر شدند می‌دانستند چه چیزی می‌خورند؟

واژه‌های این درس

• دارونما - درمانی ساختگی، مثل یک قرص قندی، که شبیه درمانِ واقعی ساخته شده
• اثر دارونما - احساسِ بهتر بعد از گرفتنِ دارونما، بیشتر در حالِ آدم تا در چیزی که آزمایش اندازه می‌گیرد
• بی‌خبر نگه داشتن - این‌که شرکت‌کنندگانِ یک کارآزمایی ندانند چه کسی درمانِ واقعی و چه کسی دارونما گرفته

ایده‌ی اصلی

دارونما ممکن است مدتی حال آدم‌ها را تغییر دهد، اما بیماری را درمان نمی‌کند؛ کارآزمایی‌ها دارونما را به کار می‌برند و آدم‌ها را بی‌خبر نگه می‌دارند تا انتظار و بهبودِ خودبه‌خود با اثرِ واقعی اشتباه گرفته نشود.