دفاع بدن شما

در پارک زمین می‌خورید و زانویتان خراش برمی‌دارد. تا شب، پوست دور خراش صورتی، گرم و کمی ورم‌کرده است. یک هفته بعد خوب شده و شما حتی متوجه میکروب‌هایی که وارد شده بودند نشدید. چه کسی از پسشان برآمد؟

افسانه یا واقعیت؟ تب یعنی خود میکروب دارد بدن را داغ می‌کند.

دیوارها: میکروب‌ها را بیرون نگه داشتن

دستگاه ایمنی (immune system) همه‌ی بخش‌هایی از بدن است که با میکروب‌ها می‌جنگند. اولین کارش این است که میکروب‌ها را راه ندهد، با چند مانع:^۱

پوست: دیواری محکم دور تا دور بدن. بیشتر میکروب‌ها نمی‌توانند از پوست سالم رد شوند.
مخاط: مایع چسبناک درون بینی، گلو و ریه‌ها. میکروب‌ها و گرد و خاک را پیش از آن‌که جلوتر بروند به دام می‌اندازد.
اسید معده: بسیاری از میکروب‌هایی را که با غذا و نوشیدنی قورت می‌دهیم می‌کشد.

آدمی که سه مانع بدنش نام‌گذاری شده است: پوستی که همه‌ی بدن را پوشانده، مخاط چسبناک بینی که میکروب‌ها را به دام می‌اندازد، و اسید درون معده.

دفاع سریع

اگر میکروب‌ها راهی پیدا کنند، مثلاً از یک بریدگی، بدن بی‌درنگ دفاعی سریع و همگانی را شروع می‌کند. رگ‌های خونی آن ناحیه مایع بیشتری بیرون می‌دهند و جای زخم سرخ، گرم و متورم می‌شود. به این التهاب (inflammation) می‌گویند و کارش رساندن کمک به همان نقطه است. این کمک گلبول‌های سفید هستند، یعنی جنگجوهای بدن در برابر میکروب‌ها. بعضی از آن‌ها میکروب را درسته می‌بلعند و تجزیه می‌کنند.^۱ این دفاع با هر میکروبی یک‌جور می‌جنگد.

دفاع هدف‌دار

کمی بعد، دفاعی کندتر و هدف‌دار هم به میدان می‌آید. بعضی گلبول‌های سفید پادتن (آنتی‌بادی، antibody) می‌سازند: تکه‌های کوچک Y‌شکلی که فقط به یک میکروب مشخص می‌چسبند و آن را نشان‌دار می‌کنند تا نابود کردنش آسان‌تر شود. گلبول‌های سفید دیگری یاخته‌های خود بدن را که ویروس واردشان شده پیدا می‌کنند و از بین می‌برند.^۱

پادتن‌های Y‌شکل به میکروب‌هایی که برایشان ساخته شده‌اند چسبیده‌اند و با میکروبی از نوع دیگر کاری ندارند. یک گلبول سفید دارد یکی از میکروب‌های نشان‌دار را می‌بلعد.

حافظه

بعد از جنگ، بعضی از همین یاخته‌های هدف‌دار در بدن می‌مانند، اغلب تا سال‌ها. به این حافظه‌ی ایمنی (immune memory) می‌گویند. اگر همان میکروب دوباره بیاید، بدن آن را می‌شناسد و دفاعش سریع‌تر و قوی‌تر است، اغلب آن‌قدر سریع که اصلاً بیمار نمی‌شوید.^۱ برای همین است که بیشتر آدم‌ها بعضی بیماری‌ها، مثل سرخک یا آبله‌مرغان، را فقط یک بار می‌گیرند.

دو جنگ با یک میکروب، به شکل دو منحنی: بار اول دفاع بدن آرام بالا می‌رود و آدم بیمار است؛ بار دوم سریع و بلند بالا می‌رود و آدم سالم می‌ماند.

تب

تب یعنی دمای بالای بدن، معمولاً ۳۸ درجه‌ی سلسیوس یا بیشتر. تب معمولاً نشان می‌دهد که بدن دارد با عفونتی مثل سرماخوردگی یا آنفلوانزا می‌جنگد.^۲ تب بخشی از دفاع است و آن را خود بدن می‌سازد، نه میکروب.

جواب را ببینید

افسانه است. میکروب بدن را داغ نمی‌کند. خود بدن، به عنوان بخشی از دفاعش، دمایش را بالا می‌برد. این به آن معنا نیست که تب هیچ‌وقت درمان لازم ندارد: پزشک یا داروساز می‌تواند بگوید کی باید تب را پایین آورد و کی باید کمک گرفت.

چه کاری از دست شما برمی‌آید

بریدگی‌ها و خراش‌ها را با آب بشویید و رویشان چسب زخم بزنید: پوستِ شکافته یعنی رخنه‌ای در دیوار.
به اندازه‌ی کافی بخوابید: کسانی که کم می‌خوابند ممکن است بیشتر سرما بخورند و به عفونت‌های دیگر مبتلا شوند.^۳
اگر تب خیلی بالاست، چند روز طول کشیده یا نگرانید، با پزشک، پرستار یا داروساز مشورت کنید.

واژه‌های این درس

دستگاه ایمنی - همه‌ی بخش‌هایی از بدن که با میکروب‌ها می‌جنگند
گلبول‌های سفید - جنگجوهای بدن در برابر میکروب‌ها که در خون جابه‌جا می‌شوند
پادتن (آنتی‌بادی) - تکه‌ای کوچک و Y‌شکل که فقط به یک میکروب مشخص می‌چسبد
التهاب - سرخی، گرما و ورم در جایی که بدن با میکروب می‌جنگد یا ترمیم می‌شود
تب - دمای بدن حدود ۳۸ درجه یا بیشتر، معمولاً هنگام جنگ با عفونت
حافظه‌ی ایمنی - یاخته‌هایی که میکروب را به یاد می‌آورند تا دفاع بعدی سریع‌تر باشد

ایده‌ی اصلی

بدن شما لایه‌به‌لایه از خودش دفاع می‌کند: دیوارها، دفاعی سریع و همگانی، دفاعی هدف‌دار، و حافظه‌ای که جنگ بعدی را آسان‌تر می‌کند.

منابع

مدلاین‌پلاس (کتابخانه‌ی ملی پزشکی آمریکا)، Immune response. ↩ ↩^۲ ↩^۳ ↩^۴
خدمات سلامت ملی بریتانیا (NHS)، High temperature (fever) in adults. ↩
مؤسسه‌ی ملی قلب، ریه و خون آمریکا (NHLBI)، Why Is Sleep Important?. ↩