مراقبت از دندان‌ها
دو دوست یک بسته آب‌نبات را با هم تقسیم می‌کنند. یکی سهمش را یک‌جا بعد از ناهار می‌خورد. دیگری هر نیم ساعت یکی می‌خورد و تمام بعدازظهر هم چای شیرین می‌نوشد. قند یکی است و دندان‌ها هم مثل هم. آیا به دندان‌هایشان یک اندازه آسیب می‌رسد؟
پوسیدگی دندان مهم‌تر از آن است که خیلی‌ها فکر می‌کنند. سازمان جهانی بهداشت (WHO) می‌گوید پوسیدگی درمان‌نشده‌ی دندان شایع‌ترین مشکل سلامت در جهان است و حدود ۲٫۵ میلیارد نفر به آن دچارند.۱
افسانه یا واقعیت؟ برای دندان‌ها فقط مقدار کل قندی که می‌خورید مهم است.
سوراخ دندان چطور شروع می‌شود
روی دندان‌ها لایه‌ای سخت و براق است به نام مینای دندان (enamel). هر روز لایه‌ای چسبناک به نام پلاک دندان (plaque) روی دندان‌ها می‌نشیند. پلاک پر از باکتری است؛ جاندارانی آن‌قدر ریز که با چشم دیده نمی‌شوند.
وقتی چیز شیرینی می‌خورید یا می‌نوشید، باکتری‌های پلاک از قند تغذیه می‌کنند و آن را به اسید تبدیل می‌کنند. این اسید کم‌کم مینای دندان را حل می‌کند. با گذشت زمان، اول یک نقطه‌ی نرم و بعد یک سوراخ پیدا می‌شود. به این آسیب پوسیدگی دندان (tooth decay) می‌گویند.۲ پوسیدگی اغلب در آغاز هیچ دردی ندارد، پس ممکن است اصلاً متوجهش نشوید.۳
چند بار در روز، مهم است
هر بار که قند به دهان می‌رسد، اسید مدتی به دندان حمله می‌کند و بعد دهان کم‌کم به حالت عادی برمی‌گردد. اگر قند پشت سر هم برسد، دندان‌ها هیچ‌وقت فرصت استراحت پیدا نمی‌کنند.
جواب را ببینید
افسانه است. مقدار قند مهم است، اما این‌که چند بار قند می‌خورید هم خیلی مهم است. متخصصان سلامت دهان کودکان در اسکاتلند می‌گویند مهم‌ترین کار این است که دفعه‌های خوردن قند را کم کنید و بلافاصله بعد از آن، مقدارش را.۴ پس دوستی که آب‌نبات‌ها را بعد از ناهار خورد، دندان‌هایش را یک بار گرفتار حمله‌ی اسید کرد. دوستی که تمام بعدازظهر آب‌نبات خورد و چای شیرین نوشید، بارها.
فلوراید و مسواک زدن
فلوراید (fluoride) ماده‌ای معدنی است که مینای دندان را محکم‌تر می‌کند تا در برابر پوسیدگی مقاوم‌تر باشد.۵ بهترین راه رساندن آن به دندان‌ها خمیردندان است. خدمات سلامت ملی بریتانیا (NHS) این‌ها را توصیه می‌کند:۶
- روزی دو بار و هر بار حدود ۲ دقیقه مسواک بزنید. یکی از این دو بار درست پیش از خواب باشد.
- خمیردندان فلورایددار به کار ببرید. برای بزرگسالان دست‌کم ۱٬۳۵۰ ppm (قسمت در میلیون) فلوراید؛ این عدد روی تیوب نوشته شده است. سازمان جهانی بهداشت ۱٬۰۰۰ تا ۱٬۵۰۰ ppm را پیشنهاد می‌کند.۲
- کف خمیردندان را تف کنید، اما دهانتان را با آب نشویید. آب‌کشیدن، فلورایدی را که هنوز روی دندان‌ها کار می‌کند می‌شوید و می‌برد.
تمیز کردن لای دندان‌ها هم کمک می‌کند، چون مسواک به پلاکِ آن‌جا نمی‌رسد. معاینه‌ی منظم هم به دندان‌پزشک فرصت می‌دهد پوسیدگی را زود پیدا کند، پیش از آن‌که درد بگیرد.
چه کاری از دست شما برمی‌آید
- روزی دو بار، هر بار ۲ دقیقه، با خمیردندان فلورایددار مسواک بزنید و بار آخر درست پیش از خواب باشد. تف کنید، اما آب نکشید.
- شیرینی و نوشیدنی شیرین را به وعده‌های غذا محدود کنید. میان وعده‌ها آب بنوشید و خوراکی بدون قند افزوده بخورید.
- لای دندان‌ها را تمیز کنید و برای معاینه، یا هر وقت دندانی درد گرفت، به دندان‌پزشک سر بزنید.
واژه‌های این درس
- مینای دندان - لایه‌ی سخت و براق بیرونی دندان
- پلاک دندان - لایه‌ی چسبناکی از باکتری‌ها که روی دندان‌ها جمع می‌شود
- پوسیدگی دندان - آسیبی که اسیدِ باکتری‌های پلاک به دندان می‌زند و می‌تواند به سوراخ برسد
- فلوراید - ماده‌ای معدنی، در بیشتر خمیردندان‌ها، که مینای دندان را محکم‌تر می‌کند
ایده‌ی اصلی
باکتری‌های پلاک قند را به اسیدی تبدیل می‌کنند که دندان را می‌خورد؛ پس کمتر دفعه قند بخورید و روزی دو بار با خمیردندان فلورایددار مسواک بزنید.
منابع
-
سازمان جهانی بهداشت، WHO highlights oral health neglect affecting nearly half of the world's population (خبر، ۲۰۲۲). ↩
-
سازمان جهانی بهداشت، Oral health (برگه‌ی اطلاعات). ↩ ↩۲
-
خدمات سلامت ملی بریتانیا، Tooth decay. ↩
-
برنامه‌ی Childsmile خدمات سلامت ملی اسکاتلند، Tooth decay. ↩
-
خدمات سلامت ملی بریتانیا، Taking care of children's teeth. ↩
-
خدمات سلامت ملی بریتانیا، How to keep your teeth clean. ↩