بیماری‌هایی که واگیر ندارند

وقتی به بیماری فکر می‌کنیم، معمولاً «گرفتن» به ذهنمان می‌رسد، مثل سرماخوردگی‌ای که از همکلاسی می‌گیریم. اما به بزرگ‌ترهای خانواده‌تان فکر کنید: پدربزرگی که قلبش ضعیف است، خاله‌ای که دیابت دارد. هیچ‌کدام این بیماری‌ها را از کسی نگرفته‌اند. این بیماری‌ها چه هستند و چرا مهم‌اند؟

افسانه یا واقعیت؟ بیماری قلبی و دیابت بیشتر مشکلِ کشورهای ثروتمند است.

دو جور بیماری

بعضی بیماری‌ها از کسی به کسِ دیگر منتقل می‌شوند، چون عاملشان میکروب‌هاست، یعنی موجوداتِ زنده‌ی بسیار ریزی که وارد بدن می‌شوند: سرماخوردگی، آنفلوانزا، سرخک. پزشکان به این‌ها بیماری واگیر (communicable disease) یا بیماری عفونی می‌گویند.

بعضی دیگر منتقل نمی‌شوند: آن‌ها را از هیچ‌کس نمی‌گیرید. به این‌ها بیماری غیرواگیر (noncommunicable disease یا به‌اختصار NCD) می‌گویند. این بیماری‌ها معمولاً مدتِ زیادی طول می‌کشند و اغلب تا آخرِ عمر همراهِ آدم می‌مانند.^۱ گروه‌های اصلی‌شان این‌هاست:

1. بیماری‌های قلب و رگ‌های خونی، مثل سکته‌ی قلبی و سکته‌ی مغزی
2. سرطان‌ها
3. بیماری‌های طولانیِ ریه
4. دیابت، که در آن بدن نمی‌تواند قندِ خون را در اندازه‌ی سالم نگه دارد

مردم امروز بر اثرِ چه می‌میرند

در سال ۲۰۲۳ حدود ۶۱ میلیون نفر در دنیا مردند. بزرگ‌ترین علت بیماری ایسکمیک قلب بود؛ یعنی رگ‌هایی که به عضله‌ی قلب خون می‌رسانند تنگ یا بسته می‌شوند. این بیماری حدود ۹٫۵ میلیون نفر را کشت، تقریباً از هر ۶ مرگ یکی. پس از آن سکته‌ی مغزی (حدود ۶٫۸ میلیون)، COPD (یک بیماریِ طولانیِ ریه) و عفونت‌های ریه مثل ذات‌الریه (پنومونی) قرار داشتند؛ عفونت‌های ریه تنها بیماریِ واگیر در میانِ این چهار علت‌اند. از ده علتِ اصلیِ مرگ در دنیا، هشت تا واگیر ندارند.^۲

بیماری‌های غیرواگیر در سال ۲۰۲۱ دست‌کم ۴۳ میلیون نفر را کشتند؛ یعنی حدودِ ۳ مرگ از هر ۴ مرگی که به همه‌گیریِ کووید-۱۹ ربطی نداشت. حدود ۱۸ میلیون نفر از آن‌ها پیش از ۷۰ سالگی مردند.^۱

چه چیزی خطر را بالا می‌برد

عامل خطر (risk factor) چیزی است که احتمالِ یک بیماری را بیشتر می‌کند. اما آن را قطعی نمی‌کند. سازمان جهانی بهداشت (WHO) عوامل خطرِ اصلیِ بیماری‌های غیرواگیر را این‌ها می‌داند:^۱

1. مصرفِ دخانیات
2. تحرکِ ناکافی
3. مصرفِ زیادِ الکل
4. رژیم غذاییِ ناسالم
5. آلودگیِ هوا، چه در خانه و چه بیرون

فشار خون بالا، یعنی وقتی خون بیش از حد به دیواره‌ی رگ‌ها فشار می‌آورد، با حدودِ ۱ مرگ از هر ۴ مرگِ ناشی از بیماری‌های غیرواگیر ارتباط دارد.^۱ بیشترِ کسانی که فشار خونِ بالا دارند چیزی حس نمی‌کنند، پس فقط اندازه‌گیری آن را نشان می‌دهد.^۳

ژن‌ها، سن، و هوا و زندگیِ اطرافِ ما هم مهم‌اند (درسِ «چه چیزهایی سلامت شما را شکل می‌دهد» را ببینید). بیمار شدن ثابت نمی‌کند که کسی کارِ اشتباهی کرده است.

بخشِ امیدوارکننده

خیلی از این خطرها را می‌شود کم کرد، هم خودِ آدم‌ها و هم کلِ کشورها. سازمان جهانی بهداشت می‌گوید راه‌های کم‌هزینه برای این کار از همین حالا وجود دارد.^۱ کم کردنِ خطر بیماری را ناممکن نمی‌کند، فقط احتمالش را کمتر می‌کند. درس‌های بعدی نشان می‌دهند چطور: «چرا تحرک مهم است»، «گیاهان در بشقاب شما»، «قند و نمک» و «دود و بخار».

چه کاری از دست شما برمی‌آید

1. از پزشک، پرستار یا داروساز بپرسید که آیا لازم است فشار خونتان را اندازه بگیرید.
2. یکی از عوامل خطرِ بالا را انتخاب کنید و درسش را بخوانید.
3. اگر کسی در خانواده‌تان یکی از این بیماری‌ها را دارد، به یاد داشته باشید که تقصیرِ او نیست، و بپرسید چه کمکی از دستتان برمی‌آید.

واژه‌های این درس

• بیماری غیرواگیر (noncommunicable disease یا NCD) - بیماری‌ای طولانی که از کسی به کسِ دیگر منتقل نمی‌شود، مثل بیماری قلبی یا دیابت
• بیماری واگیر (communicable disease) - بیماری‌ای که میکروبی عاملِ آن است و از کسی به کسِ دیگر منتقل می‌شود
• عامل خطر (risk factor) - چیزی که احتمالِ یک بیماری را بیشتر می‌کند، اما آن را قطعی نمی‌کند

ایده‌ی اصلی

امروز بیشترِ مردمِ دنیا بر اثرِ بیماری‌های طولانی‌ای می‌میرند که واگیر ندارند، و خیلی از چیزهایی که خطرِ آن‌ها را بالا می‌برند کم‌شدنی‌اند.