لیمو در دریا

دوستی می‌گوید یک نوشیدنی گرم گلودردش را خوب کرده. تبلیغی می‌گوید شربتی تازه «سرفه را زود بند می‌آورد». هر دو مطمئن حرف می‌زنند. اما از کجا می‌شود فهمید یک درمان واقعاً کار می‌کند؟ نزدیک به ۳۰۰ سال پیش، پزشکی روی یک کشتی یکی از اولین جواب‌ها را امتحان کرد.

ملوان‌های بیمار

در قرن هجدهم، ملوان‌هایی که سفرهای دریایی طولانی می‌رفتند اغلب به اسکوربوت (scurvy) دچار می‌شدند. این بیماری آن‌ها را خیلی خسته و ناتوان می‌کرد، لثه‌هایشان ورم می‌کرد و پاهایشان درد می‌گرفت، و خیلی‌ها از آن می‌مردند. امروز می‌دانیم علتش این است که آدم مدتی طولانی ویتامین C کافی نخورد؛ ویتامینی که در میوه و سبزیِ تازه هست.^۱ پزشکان آن زمان درباره‌ی درمانش نظرهای زیادی داشتند، اما راهی نداشتند که بفهمند کدام درست است.

تصویر: جیمز لیند، اثر جورج چالمرز، ۱۷۸۳. مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامنز.

شش درمان، کنار هم

روز ۲۰ مه ۱۷۴۷، روی کشتی «سالزبری»، پزشکی به نام جیمز لیند ۱۲ ملوانِ مبتلا به اسکوربوت را انتخاب کرد. بیماری‌شان تا جایی که می‌شد شبیه هم بود، در یک بخش از کشتی می‌ماندند و غذای یکسان می‌خوردند. لیند آن‌ها را دوبه‌دو کرد و به هر جفت، هر روز یک درمانِ اضافه داد: آب‌سیبِ تخمیرشده (سایدر)، چند قطره اسیدِ رقیق، سرکه، آب دریا، دو پرتقال و یک لیمو، یا یک خمیرِ تند.^۲

جفتی که پرتقال و لیمو خوردند از همه زودتر بهتر شدند. حدود شش روز بعد، وقتی میوه‌ها تمام شد، یکی از آن دو دوباره می‌توانست کار کند. جفتِ سایدر در رتبه‌ی دوم بودند.^۲

چرا این را یک آزمون می‌دانیم؟ غذا، جا و زمان برای همه یکسان بود. فقط درمانِ اضافه فرق داشت، پس همین درمان احتمالاً علتِ تفاوت بود. مقایسه‌ی گروه‌هایی که جز در درمان از هر نظر شبیه هم‌اند آزمون منصفانه‌ی یک درمان است (نگاه کنید به آزمون منصفانه).

داستان این‌جا تمام نمی‌شود

آزمون لیند کمبودهای واقعی داشت. برای هر درمان فقط دو ملوان بود. لیند جفت‌ها را خودش انتخاب کرد و همه می‌دانستند چه کسی چه می‌خورد. خودش هم نتیجه‌اش را کامل نفهمید: بعدها پیشنهاد کرد آب میوه را بجوشانند و غلیظ کنند تا در سفرهای طولانی بماند، اما گرما بیشترِ آن چیزی را که اثر داشت از بین می‌برد.^۳ نیروی دریایی بریتانیا تازه در سال ۱۷۹۵، نزدیک به ۵۰ سال بعد، دادنِ آب لیمو به ملوان‌هایش را در مقیاس بزرگ شروع کرد.^۳ پس آزمون لیند یک مقایسه‌ی منصفانه‌ی اولیه بود، نه یک کارآزمایی امروزی. اما راه را نشان داد.

کارآزمایی‌های بالینی امروز

کارآزمایی بالینی (clinical trial) آزمون منصفانه‌ی یک درمان روی آدم‌هاست. کارآزمایی‌های امروز همان فکر لیند را دنبال می‌کنند و کمبودهایش را برطرف می‌کنند. آدم‌های خیلی بیشتری در آن‌ها شرکت می‌کنند. شانس، نه پزشک، تعیین می‌کند چه کسی در کدام گروه باشد (گروه‌بندی تصادفی)، تا گروه‌ها حتی از جهت‌هایی که به فکر کسی نرسیده هم شبیه هم باشند. یک گروه درمانِ تازه را می‌گیرد. گروه دیگر، یعنی گروه کنترل، درمانِ معمول را می‌گیرد یا چیزی شبیه آن که هیچ ماده‌ی مؤثری ندارد. بعد دو گروه با هم مقایسه می‌شوند.

این هفته امتحان کنید

یک ادعا پیدا کنید که می‌گوید درمانی کار می‌کند: در یک تبلیغ، یک پست یا یک گفت‌وگو. بپرسید: در مقایسه با چه؟ آیا گروهی از آدم‌های شبیه بودند که آن را نگرفتند؟

واژه‌های این درس

• اسکوربوت - بیماری‌ای که از کمبود طولانیِ ویتامین C می‌آید و در گذشته در سفرهای طولانی دریایی رایج بود
• آزمون منصفانه‌ی یک درمان - مقایسه‌ی گروه‌هایی که جز در درمان از هر نظر شبیه هم‌اند
• کارآزمایی بالینی - آزمون منصفانه‌ی یک درمان روی آدم‌ها، با گروه‌هایی که شانس انتخابشان کرده و بعد با هم مقایسه می‌شوند

ایده‌ی اصلی

برای این‌که بدانیم درمانی کار می‌کند یا نه، باید گروه‌هایی را مقایسه کنیم که جز در درمان از هر نظر شبیه هم‌اند؛ این فکرِ لیموهای لیند است و فکرِ همه‌ی کارآزمایی‌های بالینیِ بعد از او.