گربه و گوشت

اول این را امتحان کنید

چند نفر یک ساعت کاری بسیار کسل‌کننده انجام دادند: چرخاندنِ میخ‌های چوبی روی یک تخته. بعد به هر کدام پول دادند تا به نفرِ بعدی بگوید کار جالب بود. به بعضی یک دلار دادند و به بعضی بیست دلار. بعدها، کدام گروه گفت کار لذت‌بخش‌تر بوده است؟

بیشترِ آدم‌ها گروهِ بیست‌دلاری را حدس می‌زنند: پولِ بیشتری گرفتند، پس لابد حسِ بهتری داشتند. حدستان را نگه دارید. اول، یک گربه.

گربه و گوشت

در فارسی ضرب‌المثلی داریم: «گربه دستش به گوشت نمی‌رسد، می‌گوید بو می‌دهد.» در یکی از قصه‌های قدیمیِ ازوپ هم روباهی گرسنه خوشه‌های انگور را بالای یک داربست می‌بیند. می‌پرد و می‌پرد، ولی دستش نمی‌رسد. آخر سر راهش را می‌کشد و می‌رود و می‌گوید: «حتماً ترش بودند.»

گربه دو فکر داشت که با هم جور نبودند: «آن گوشت را می‌خواهم» و «دستم به آن نمی‌رسد». نگه داشتنِ هر دو با هم ناخوشایند بود. پس یکی را عوض کرد: حالا دیگر آن گوشت را نمی‌خواهد.

در سالِ ۱۹۵۷ روان‌شناسی به نامِ لئون فستینگر برای این حالت اسم گذاشت. وقتی دو فکر داریم که با هم جور نیستند، یا کاری می‌کنیم که با باورمان جور نیست، حسِ ناخوشایندی پیدا می‌کنیم. به این حس ناهماهنگیِ شناختی (cognitive dissonance) می‌گویند. برای این‌که این حس تمام شود، اغلب یکی از دو فکر را عوض می‌کنیم، بی‌آن‌که بفهمیم.

یک ساعتِ کسل‌کننده

در سالِ ۱۹۵۹ فستینگر و جیمز کارلسمیت آزمایشِ اولِ این درس را در دانشگاهی در آمریکا انجام دادند.

چرا؟ بیست دلار دلیلِ کافی برای گفتنِ یک حرفِ نادرست بود. پس آن گروه ناهماهنگی‌ای نداشتند: «گفتم جالب بود، چون پولِ خوبی گرفتم.» گروهِ یک‌دلاری ناهماهنگی داشتند: «به کسی گفتم جالب بود، تقریباً مجانی، و کار کسل‌کننده بود.» راحت‌ترین فکری که می‌شد عوض کرد، فکرِ آخر بود: «شاید آن‌قدرها هم کسل‌کننده نبود.»

مراقب باشید

در سالِ ۲۰۲۴ دیوید وایدیس و بسیاری از روان‌شناس‌های دیگر آزمایشی از همین نوع را هم‌زمان در کشورهای زیادی تکرار کردند، و این اثر را پیدا نکردند. روان‌شناس‌ها هنوز بحث می‌کنند که ناهماهنگیِ شناختی چقدر قوی است. اما حسِ ناخوشایندِ دو فکری که با هم جور نیستند را همه می‌شناسند.

کجا پیدایش می‌شود

بعد از خریدنِ چیزی گران، آدم‌ها اغلب فقط خوبی‌هایش را می‌بینند و سراغِ نظرهایی که ممکن است خرابش کند نمی‌روند. بعد از انتخابِ یک مدرسه یا یک کار، آن یکیِ دیگر کم‌کم بدتر از هفته‌ی پیش به نظر می‌رسد. تیمی که می‌بازد می‌گوید آن بازی مهم نبود.

چه کمکی می‌کند

وقتی فکری حالتان را ناخوش می‌کند، ببینید با چه چیزی جور نیست. بعد بپرسید: «اگر از پیش انتخابش نکرده بودم، درباره‌اش چه فکر می‌کردم؟» گفتنِ «اشتباه کردم» اشکالی ندارد. این هم ناهماهنگی را تمام می‌کند، و چیزی هم یاد می‌گیرید.

روی یک دوست امتحانش کنید

1. از دوستی درباره‌ی چیزی بپرسید که تازگی خریده: «چه خوبی‌هایی دارد و چه بدی‌هایی؟»
2. همین سؤال را درباره‌ی چیزی بپرسید که نزدیک بود بخرد ولی نخرید.
3. مقایسه کنید. چیزی که مالِ خودش است خوبی‌های بیشتری دارد؟

واژه‌های این درس

• ناهماهنگیِ شناختی - حسِ ناخوشایندِ داشتنِ دو فکر که با هم جور نیستند، که ما را وادار می‌کند یکی از آن دو را عوض کنیم

ایده‌ی اصلی

وقتی دو فکر با هم جور نیستند، ناآرام می‌شویم و بی‌صدا یکی را عوض می‌کنیم، مثلِ گربه‌ای که می‌گوید گوشت بو می‌دهد. این ناآرامی را ببینید، و بپرسید اگر از پیش انتخاب نکرده بودید چه فکری می‌کردید.