دلیل ناگفته

کوفی دارد کفش‌هایش را می‌پوشد. مادرش از پنجره بیرون را نگاه می‌کند و می‌گوید: «چترت را بردار. آسمان ابری است.» کوفی چتر را برمی‌دارد. دلیل خوبی به نظر می‌رسد. اما دقیق‌تر نگاه کنید: آیا این واقعاً یک استدلال کامل است؟

فاصله‌ای میان دلیل و نتیجه

حرف مادر کوفی را به شکل یک استدلال بنویسیم. در سطح ۱ یاد گرفتیم دلیل‌ها را اول بنویسیم و نتیجه را آخر، با «پس»:

آسمان ابری است.
پس باید چترت را برداری.

حالا آزمون سطح ۱ را به کار ببرید: فرض کنید دلیل درست است و سعی کنید نتیجه را نادرست تصور کنید. می‌شود آسمان ابری باشد و کوفی به چتر نیازی نداشته باشد؟ خیلی راحت. ابری بودن آسمان به خودی خود فقط یک رنگ است. اگر ابر هیچ ربطی به باران نداشت، کسی اصلاً از آن حرفی نمی‌زد.

پس چیزی کم است. مادر کوفی به دلیلی تکیه کرده که آن را نگفته، چون برای هر دو آن‌قدر روشن است که گفتنش لازم نیست:

آسمان ابری است.
آسمان ابری اغلب باران می‌آورد.
تو نمی‌خواهی خیس شوی.
پس باید چترت را برداری.

به دلیلی که استدلال به آن نیاز دارد ولی آن را به زبان نمی‌آورد مقدمه‌ی پنهان (hidden premise) یا به زبان ساده دلیل ناگفته می‌گویند. یادتان هست که «مقدمه» در منطق همان دلیل است.

کشیدن دلیل ناگفته

در نقشه‌ی استدلال، مقدمه‌ی پنهان در جعبه‌ای با حاشیه‌ی خط‌چین می‌آید: بخشی از استدلال است، ولی کسی آن را نگفته.

آدم‌ها همیشه دلیل‌هایی را نمی‌گویند، و معمولاً اشکالی هم ندارد. اگر قرار بود همه‌ی دلیل‌ها را بگوییم، حرف زدن کند و خسته‌کننده می‌شد. کوفی و مادرش هر دو می‌دانند که ابر باران می‌آورد.

جایی که مشکل پنهان می‌شود

اما دلیل ناگفته بهترین جا برای پنهان شدن یک فکر ضعیف هم هست. وقتی کسی آن را نمی‌گوید، کسی هم آن را بررسی نمی‌کند. به این استدلال گوش کنید:

آقای دیاز پزشک است.
پس حتماً پولدار است.

دلیل ناگفته این است: «همه‌ی پزشک‌ها پولدارند.» همین که آن را بلند بگوییم، می‌بینیم نادرست است. بعضی پزشک‌ها در روستاهای فقیر کار می‌کنند، بعضی تازه کارشان را شروع کرده‌اند، و بعضی وقتشان را رایگان می‌گذارند. استدلال فقط تا وقتی خوب به نظر می‌رسید که ضعیف‌ترین دلیلش پنهان مانده بود.

پس عادتی که باید یاد بگیریم این است: هر وقت نتیجه‌ای از دلیلش جهش می‌کند، بپرسید چه چیز دیگری باید درست باشد تا نتیجه برآید. آن را بلند بگویید. بعد بپرسید آیا همان درست است.

در خانه امتحان کنید

1. دلیل ناگفته را پیدا کنید: «آن شیر را نخور - تاریخش گذشته.»
2. دلیل ناگفته را پیدا کنید: «امیر بالاترین نمره را گرفت، پس حتماً تقلب کرده.» آیا این دلیل درست است؟
3. امروز به استدلالی گوش کنید که از یک دلیل به نتیجه‌ای می‌پرد. دلیلی را که گفته نشد بنویسید.

واژه‌های این درس

• مقدمه‌ی پنهان (یا دلیل ناگفته) - دلیلی که استدلال به آن نیاز دارد ولی آن را نمی‌گوید

ایده‌ی اصلی

بیشتر استدلال‌های روزمره یک دلیل را نمی‌گویند. پیدا کردن آن و بلند گفتنش راه بررسی استدلال است، چون فکر ضعیف وقتی کسی آن را نمی‌گوید راحت‌تر از چشم می‌افتد.