پرسش‌های دام‌دار

خانواده دارند ورق بازی می‌کنند. طارق همین حالا سومین بار پشت سر هم برده. دخترعمه‌اش لیلا چشم‌هایش را تنگ می‌کند و می‌پرسد: «طارق، دیگر تقلب نمی‌کنی؟»

طارق می‌گوید: «نه!» همه نفسشان بند می‌آید. «یعنی آره!» باز همه نفسشان بند می‌آید.

طارق راهی برای بردن ندارد. هر جوابی بدهد، انگار چیزی را قبول کرده.

ادعایی پنهان در یک پرسش

ببینید هر جواب چه معنایی دارد:

• «آره، دیگر نمی‌کنم» یعنی: قبلاً تقلب می‌کردم، ولی حالا نمی‌کنم.
• «نه، هنوز می‌کنم» یعنی: تقلب می‌کردم و هنوز هم می‌کنم.

هر دو جواب قبول دارند که طارق قبلاً تقلب کرده. این ادعا پرسیده نشده؛ درون پرسش ساخته شده. به چنین پرسشی پرسش دام‌دار (loaded question) می‌گویند: ادعایی در آن کار گذاشته‌اند، و هر کس جوابش را بدهد، در دام آن ادعا می‌افتد. منطق‌دان‌ها به این ترفند مغالطه‌ی پرسش مرکب می‌گویند، چون یک پرسش دو چیز را با هم می‌پرسد.

این همان کاری را می‌کند که مقدمه‌ی پنهان در آغاز این دوره می‌کرد: ادعایی که کسی بلند نمی‌گوید، پس کسی هم بررسی‌اش نمی‌کند.

پرسش‌های دام‌دار همه جا هستند

پرسش دام‌دار فقط شوخی سر میز ورق نیست:

• یک نظرسنجی می‌پرسد: «از منوی تازه و خوشمزه‌ی ما چقدر لذت بردید؟» (فرض می‌کند لذت برده‌اید، و این‌که منو خوشمزه است.)
• یک آگهی می‌پرسد: «چرا خانواده‌های بیشتری آبمیوه‌ی آفتاب را انتخاب می‌کنند؟» (واقعاً می‌کنند؟)
• کسی می‌پرسد: «چرا تو همیشه این‌قدر بی‌ادبی؟» (همیشه؟ بی‌ادب؟)

ترفند در این است که پرسش شبیه ادعا به نظر نمی‌رسد. ما عادت داریم جمله‌های خبری را بررسی کنیم، ولی به پرسش‌ها، به‌خصوص پرسش‌های کوتاه آره یا نه، تند جواب می‌دهیم.

چطور جوابش را بدهیم

به خود پرسش، همان‌طور که پرسیده شده، جواب ندهید. به جایش به ادعای پنهان جواب بدهید:

«من هیچ‌وقت تقلب نکرده‌ام، پس چیزی نیست که دیگر نکنم.»

یا ترفند را مؤدبانه نام ببرید: «این پرسش فرض می‌کند که من تقلب کرده‌ام. نکرده‌ام.» و وقتی خودتان پرسش می‌پرسید، بررسی کنید که ادعایی در آن نباشد که طرف مقابل قبولش نکرده. «فیلم را چطور دیدی؟» منصفانه است. «فیلم خسته‌کننده‌ای نبود؟» جهت‌دار است.

در خانه امتحان کنید

1. ادعای پنهان را پیدا کنید: «بیسکویت‌ها را کجا قایم کردی؟»
2. ادعای پنهان را پیدا کنید: «چرا تیم ما بهترین تیم لیگ است؟»
3. پرسش ۱ را طوری دوباره بنویسید که دام‌دار نباشد.

واژه‌های این درس

• پرسش دام‌دار (مغالطه‌ی پرسش مرکب) - پرسشی که ادعایی درونش ساخته شده، طوری که هر جواب کوتاهی با آن ادعا موافقت می‌کند

ایده‌ی اصلی

بعضی پرسش‌ها ادعایی را در خودشان پنهان کرده‌اند، و هر آره یا نه‌ای انگار آن را قبول می‌کند. ادعای پنهان را بیرون بکشید و به همان جواب بدهید.