درست مثل...
نینا تازه یک همستر گرفته. می‌گوید: «گربه‌مان عاشق بیرون رفتن توی باغچه است. همستر هم درست مثل گربه یک حیوان خانگی پشمالوست. پس همستر هم عاشق بیرون رفتن توی باغچه می‌شود!»
مادرش نگران به نظر می‌رسد. استدلال نینا شکلی دارد که همه همیشه از آن استفاده می‌کنیم. ولی چیزی در آن درست نیست.
از یک چیز به چیز دیگر
استدلال نینا این‌طور است:
گربه و همستر شبیه هم‌اند: هر دو حیوان خانگی پشمالو هستند.
گربه عاشق بیرون رفتن توی باغچه است.
پس همستر هم عاشق بیرون رفتن توی باغچه می‌شود.
به این استدلال تمثیلی (argument from analogy) می‌گویند: دو چیز در بعضی جنبه‌ها شبیه هم‌اند، پس احتمالاً در جنبه‌ی دیگری هم شبیه‌اند. (تمثیل یعنی مقایسه‌ی دو چیزی که شبیه هم‌اند.) این اثبات نیست؛ مثل یاد گرفتن از نمونه‌ها در سطح ۱، فقط می‌تواند نتیجه‌ای را محتمل کند.
شبیه در جنبه‌هایی که مهم‌اند
این‌که کار می‌کند یا نه به این بستگی دارد که کدام شباهت‌ها و تفاوت‌ها در کار است. از خودتان بپرسید: آیا جنبه‌ای که در آن شبیه‌اند به نتیجه ربط دارد؟
پشمالو بودن هیچ ربطی به لذت بردن از باغچه ندارد. و تفاوت‌هایی هست که خیلی مهم‌اند: همستر خیلی کوچک است، نمی‌تواند از نرده بالا برود و برگردد، پرنده‌ها و گربه‌ها حیوان‌هایی به اندازه‌ی او را شکار می‌کنند، و راحت گم می‌شود. این تفاوت‌ها دقیقاً درباره‌ی بیرون رفتن‌اند. پس استدلال ضعیف است.
یک استدلال قوی را با آن مقایسه کنید:
زمستان پارسال لوله‌ی آب انباری حیاط مادربزرگ یخ زد و ترکید.
انباری ما درست مثل انباری مادربزرگ است: همان جور لوله، بی بخاری، در همان شهر سرد.
پس لوله‌ی ما هم ممکن است امسال زمستان یخ بزند و بترکد.
این‌جا شباهت‌ها (همان لوله، بی بخاری، همان سرما) دقیقاً همان‌هایی‌اند که باعث یخ زدن لوله می‌شوند. این یک استدلال تمثیلی قوی است.
چطور یک تمثیل را بیازماییم
- شباهت‌ها را فهرست کنید. به نتیجه ربط دارند؟
- تفاوت‌ها را فهرست کنید. هیچ‌کدامشان برای نتیجه مهم است؟
- شباهت‌های مهم بیشتر و تفاوت مهم هیچ، استدلال را قوی‌تر می‌کند.
تمثیل برای توضیح دادن هم عالی است: «قلب مثل پمپ است» به فهمیدن کمک می‌کند. این کار دیگری است. تمثیلی که برای توضیح است فقط باید کمک کند چیزی را تصور کنید. استدلال تمثیلی باید دلیلی برای باور کردن چیزی بیاورد.
در خانه امتحان کنید
هر استدلال تمثیلی قوی است یا ضعیف؟ یک شباهت یا تفاوت مهم را نام ببرید.
- «برادر بزرگم با هر شب درس خواندن نمره‌های خوبی گرفت. من برادرش هستم، پس اگر هر شب درس بخوانم، نمره‌های خوبی می‌گیرم.»
- «هفته‌ی پیش یک قرص سردردم را خوب کرد. دل دوستم درد می‌کند. پس همان قرص دل‌درد او را خوب می‌کند.»
واژه‌های این درس
- تمثیل - مقایسه‌ی دو چیز که در بعضی جنبه‌ها شبیه هم‌اند
- استدلال تمثیلی - این‌که چون دو چیز در بعضی جنبه‌ها شبیه‌اند، در جنبه‌ی دیگری هم شبیه‌اند
ایده‌ی اصلی
استدلال تمثیلی وقتی قوی است که دو چیز در جنبه‌هایی که برای نتیجه مهم‌اند شبیه هم باشند، و وقتی ضعیف است که در همان جنبه‌ها فرق داشته باشند. شباهت‌ها و تفاوت‌ها را بررسی کنید.