مغالطه چیست؟

یک سکه می‌تواند شبیه طلا باشد و باز هم تقلبی باشد. فقط با آزمودنش می‌فهمید. دلیل‌ها هم می‌توانند همین‌طور باشند: بعضی قانع‌کننده‌اند، هر روز به کار می‌روند، و باز هم اصلاً از نتیجه پشتیبانی نمی‌کنند. راهی هست که آن‌ها را بشناسیم؟

دلیل‌هایی که فقط شبیه دلیل‌اند

مغالطه (fallacy) الگوی رایجی از استدلال است که به نظر می‌رسد از یک نتیجه پشتیبانی می‌کند، اما نمی‌کند. دو چیز چیزی را مغالطه می‌کند:

• اشتباهی در استدلال است - دلیل‌ها واقعاً از نتیجه پشتیبانی نمی‌کنند؛
• رایج و قانع‌کننده است - آدم‌ها بارها و بارها فریبش را می‌خورند، چون حس می‌کنند دلیل خوبی است.

واژه‌ی «مغالطه» از ریشه‌ای عربی به معنای «به اشتباه انداختن» آمده است. چون مغالطه‌ها این‌قدر تکرار می‌شوند، منطق‌دان‌ها برای خیلی از آن‌ها اسم گذاشته‌اند. وقتی اسمشان را بدانید، الگویشان را همه‌جا می‌بینید.

با سه‌تایش آشنا شده‌اید

تا این‌جای دوره سه مغالطه یاد گرفته‌اید:

• وارونه رفتن، از درس «خیابان خیس»: «اگر باران ببارد، خیابان خیس می‌شود. خیابان خیس است. پس باران باریده است.»
• تعمیم شتاب‌زده، از درس «نمونه‌های خیلی کم»: «دو روز اولی که این‌جا بودم باران بارید، پس این‌جا همیشه باران می‌بارد.»
• بعدش، پس به خاطرش، از درس «بعدش اتفاق افتاد، پس علتش بود؟»: «خروس می‌خواند و بعد خورشید طلوع می‌کند، پس خواندن خروس باعث طلوع خورشید می‌شود.»

هر کدام به دلیلی قانع‌کننده است. خیابان خیس معمولاً واقعاً یعنی باران. دو روز بارانی واقعاً نشانه‌ی کوچکی است. خروس واقعاً هر روز پیش از طلوع می‌خواند. مغالطه در این است که از آن‌چه دلیل‌ها اجازه می‌دهند جلوتر برویم.

مغالطه نتیجه را نادرست نمی‌کند

این مهم‌ترین چیزی است که باید درباره‌ی مغالطه‌ها به یاد داشته باشید. پیدا کردن یک مغالطه به شما می‌گوید این دلیل‌ها از نتیجه پشتیبانی نمی‌کنند. نمی‌گوید که نتیجه نادرست است.

شاید دیشب واقعاً باران باریده باشد. «خیابان خیس است، پس باران باریده» استدلال بدی است برای ادعایی که ممکن است باز هم درست باشد. اگر می‌خواهید بدانید، دلیل‌های بهتری لازم دارید - ببینید باغچه‌ی همسایه هم خیس است یا نه، یا گزارش هواشناسی را نگاه کنید.

پس وقتی مغالطه‌ای را پیدا می‌کنید، جواب درست «اشتباه می‌کنی!» نیست. این است: «این دلیل آن را نشان نمی‌دهد. دلیل بهتری داری؟»

ترفندهای پیش رو

بقیه‌ی این بخش به چهار مغالطه‌ی دیگر می‌پردازد که در بحث میان آدم‌ها پیش می‌آیند: حمله به خودِ شخص به جای دلیل‌هایش، «همه این کار را می‌کنند»، گذاشتن فقط دو راه جلوی کسی، و جواب دادن به حرفی که طرف مقابل هیچ‌وقت نزده است. هر کدام راهی است برای این‌که به نظر برسد برده‌ایم، بی‌آنکه دلیلی آورده باشیم که از نتیجه پشتیبانی کند.

در خانه امتحان کنید

1. به استدلال‌هایی که در طول این دوره در دفترچه‌تان نوشته‌اید برگردید.
2. یکی را پیدا کنید که در آن وارونه رفتن، تعمیم شتاب‌زده یا «بعدش، پس به خاطرش» به کار رفته است.
3. برای همان نتیجه دلیل بهتری بنویسید - یا اگر دلیل بهتری نیست، بنویسید «نمی‌دانم».

واژه‌های این درس

• مغالطه - الگوی رایجی از استدلال که به نظر می‌رسد از نتیجه پشتیبانی می‌کند، اما نمی‌کند

ایده‌ی اصلی

مغالطه اشتباهی قانع‌کننده در استدلال است که آدم‌ها بارها و بارها مرتکبش می‌شوند. پیدا کردن یک مغالطه نشان می‌دهد که دلیل‌ها از نتیجه پشتیبانی نمی‌کنند - نه این‌که نتیجه نادرست است.