درست یا نادرست؟
«در را ببند!» این جمله درست است یا نادرست؟ پرسش عجیبی به نظر می‌رسد. حالا این یکی را امتحان کنید: «در بسته است.» جواب این یکی آسان است: به در نگاه می‌کنید. چرا درباره‌ی بعضی جمله‌ها می‌شود پرسید «درست یا نادرست؟» و درباره‌ی بعضی دیگر نه؟
جمله‌هایی که می‌گویند جهان چطور است
بعضی جمله‌ها به ما می‌گویند جهان چطور است:
- «در بسته است.»
- «آب وقتی به اندازه‌ی کافی داغ شود، می‌جوشد.»
- «خواهرم ده سال دارد.»
- «ماهی‌ها می‌توانند از درخت بالا بروند.»
هر کدام از این جمله‌ها را می‌شود با جهان مقایسه کرد، و هر کدام یا درست است یا نادرست. به چنین جمله‌ای ادعا (claim) می‌گویند. منطق‌دان‌ها به آن گزاره (statement) هم می‌گویند. در دستور زبان فارسی هم با این جمله‌ها آشنا شده‌اید: به آن‌ها «جمله‌ی خبری» می‌گویند.
به جمله‌ی آخر دقت کنید. «ماهی‌ها می‌توانند از درخت بالا بروند» نادرست است، اما باز هم یک ادعاست. ادعا لازم نیست درست باشد. فقط باید از آن نوع جمله‌هایی باشد که یا درست‌اند یا نادرست.
جمله‌هایی که ادعا نیستند
خیلی از جمله‌ها نمی‌گویند جهان چطور است. کار دیگری می‌کنند:
- پرسش چیزی می‌پرسد: «در بسته است؟»
- دستور و درخواست از کسی می‌خواهد کاری بکند: «لطفاً در را ببند.»
- سلام و احوالپرسی خوش‌آمد می‌گوید: «صبح بخیر!»
- آرزو می‌گوید چه می‌خواهیم: «کاش فردا هوا آفتابی باشد.»
هیچ‌کدام از این‌ها درست یا نادرست نیست. می‌توانید به پرسشی جواب بدهید، دستوری را انجام بدهید یا جواب سلامی را بدهید، اما نمی‌توانید به «صبح بخیر!» بگویید «این نادرست است!».
یک نکته‌ی غافلگیرکننده هم هست. «کاش فردا هوا آفتابی باشد» آرزوست، اما «مریم آرزو دارد فردا هوا آفتابی باشد» یک ادعاست: ادعایی درباره‌ی مریم. اگر مریم واقعاً چنین آرزویی داشته باشد درست است، و اگر نداشته باشد نادرست.
چرا ادعاها مهم‌اند
در درس «چرا این‌طور فکر می‌کنی؟» سارا گفت «امروز باران می‌بارد» و برایش دلیلی آورد: «آسمان پر از ابرهای تیره است». دوباره نگاه کنید: هم نظر سارا و هم دلیلش ادعا هستند. هر کدام یا درست است یا نادرست.
این اتفاقی نیست. استدلال از ادعاها ساخته می‌شود. ما ادعاهایی را دلیلِ ادعاهای دیگر می‌آوریم. یک پرسش یا یک دستور نمی‌تواند دلیل باشد، چون نه درست است و نه نادرست. پس اولین کار با هر استدلالی این است که ادعاهای آن را پیدا کنیم.
در خانه امتحان کنید
- یک کتاب، روزنامه یا وب‌سایت را باز کنید و پنج جمله از آن را بنویسید.
- کنار هر جمله بنویسید «ادعا» یا «ادعا نیست».
- کنار هر ادعا بنویسید فکر می‌کنید درست است، نادرست است، یا «هنوز نمی‌دانم». «هنوز نمی‌دانم» هیچ اشکالی ندارد: ادعا ادعاست، حتی اگر همین حالا نتوانید بررسی‌اش کنید.
واژه‌های این درس
- ادعا - جمله‌ای که یا درست است یا نادرست؛ به آن گزاره هم می‌گویند
- درست - مطابقِ آن‌چه جهان واقعاً هست
- نادرست - ناسازگار با آن‌چه جهان واقعاً هست
ایده‌ی اصلی
ادعا جمله‌ای است که یا درست است یا نادرست، حتی اگر هنوز ندانیم کدام. پرسش، دستور، سلام و آرزو ادعا نیستند. استدلال از ادعاها ساخته می‌شود.