خیابان خیس
صبح بیدار می‌شوید، از پنجره بیرون را نگاه می‌کنید و می‌بینید خیابان خیس است. با خودتان فکر می‌کنید: «حتماً دیشب باران باریده.» بدیهی به نظر می‌رسد. اما آیا این را می‌دانید، یا فقط حدس می‌زنید؟
وارونه رفتن
این فکر شماست، به شکل یک استدلال:
اگر باران ببارد، خیابان خیس می‌شود.
خیابان خیس است.
پس باران باریده است.
خیلی شبیه استدلال درس «اگر باران ببارد...» است که معتبر بود. اما ترتیبش فرق دارد. آن استدلال رو به جلو می‌رفت: از بخش «اگر» (باران می‌بارد) به بخش «آنگاه» (زمین خیس می‌شود). این یکی وارونه می‌رود: از بخش «آنگاه» (خیابان خیس است) به بخش «اگر» (باران باریده است).
آزمون را به کار ببرید: فرض کنید هر دو دلیل درست‌اند و سعی کنید تصور کنید که باران نباریده است. می‌توانید؟
راه‌های دیگر برای خیس شدن خیابان
بله، به‌آسانی:
- یک ماشین شست‌وشوی خیابان شب از آن‌جا گذشته و آب پاشیده است؛
- آب‌پاش باغچه‌ی همسایه روشن مانده است؛
- یک لوله‌ی آب زیر خیابان ترکیده است.
هر کدام از این‌ها یک مثال نقض است: دلیل‌ها درست‌اند (اگر باران ببارد خیابان خیس می‌شود، و خیابان خیس است) اما نتیجه نادرست است (باران نباریده). پس نتیجه برنمی‌آید. باران یکی از علت‌های ممکن است، شاید محتمل‌ترینش، اما دلیل‌ها آن را ثابت نمی‌کنند.
در درس «اگر باران ببارد...» دیدیم که ادعای «اگر... آنگاه» درباره‌ی وقتی که بخش «اگر» رخ نمی‌دهد چیزی نمی‌گوید. «اگر باران ببارد، خیابان خیس می‌شود» نمی‌گوید باران تنها راه خیس شدن خیابان است.
این اشتباه آن‌قدر رایج است که ارزش دارد برایش اسمی بگذاریم. اسمش را وارونه رفتن (going backwards) می‌گذاریم: یک ادعای «اگر... آنگاه» را برمی‌داریم، می‌بینیم بخش «آنگاه» درست است، و نتیجه می‌گیریم که بخش «اگر» هم ناچار درست است.
چه نتیجه‌ای می‌شود گرفت
اما چیزی هست که می‌توانید از آن مطمئن باشید. فرض کنید بیرون را نگاه می‌کنید و خیابان خشک است:
اگر باران ببارد، خیابان خیس می‌شود.
خیابان خشک است.
پس باران نباریده است.
این یکی برمی‌آید. فرض کنید هر دو دلیل درست‌اند و تصور کنید که باران باریده است. آن وقت خیابان باید خیس شده باشد - اما خشک است. این ناممکن است، پس نتیجه ناچار درست است.
پس با یک ادعای «اگر... آنگاه»، دو حرکت درست کار می‌کنند و یکی تله است:
- بخش «اگر» رخ داد، پس بخش «آنگاه» رخ می‌دهد - برمی‌آید؛
- بخش «آنگاه» رخ نداد، پس بخش «اگر» هم رخ نداده - برمی‌آید؛
- بخش «آنگاه» رخ داد، پس بخش «اگر» هم رخ داده - برنمی‌آید (وارونه رفتن).
در خانه امتحان کنید
- این را کامل کنید: «اگر کسی پشت در باشد، سگ پارس می‌کند. سگ دارد پارس می‌کند. پس...» آیا «کسی پشت در است» برمی‌آید؟ یک مثال نقض پیدا کنید.
- حالا این را کامل کنید: «اگر کسی پشت در باشد، سگ پارس می‌کند. سگ ساکت است. پس...» این بار چه نتیجه‌ای برمی‌آید؟
- در حرف‌های روزمره دنبال وارونه رفتن بگردید: «ماشین نو خریده، پس حتماً حقوقش زیاد شده.»
واژه‌های این درس
- وارونه رفتن - اشتباهِ نتیجه گرفتن بخش «اگر» از بخش «آنگاه» («خیابان خیس است، پس باران باریده»)
ایده‌ی اصلی
ادعای «اگر... آنگاه» فقط در یک جهت کار می‌کند. اگر بخش «آنگاه» نادرست باشد، بخش «اگر» هم ناچار نادرست است؛ اما اگر بخش «آنگاه» درست باشد، بخش «اگر» هنوز ممکن است نادرست باشد. خیابان خیس ثابت نمی‌کند که باران باریده است.