اگر باران ببارد...

«اگر تکلیفت را تمام کنی، می‌توانی بروی بیرون بازی کنی.» پدری این را به بچه‌اش می‌گوید. بعد بچه تکلیفش را تمام می‌کند، اما اجازه نمی‌دهند بیرون برود. بچه می‌گوید: «قولت را زیر پا گذاشتی!» حق با اوست؟ آن جمله‌ی «اگر» دقیقاً چه قولی داده بود؟

دو بخش و یک پیوند

جمله‌های «اگر» همه‌جا هستند:

• «اگر باران ببارد، زمین خیس می‌شود.»
• «اگر لیوان روی سنگ بیفتد، می‌شکند.»
• «اگر یخ را گرم کنید، آب می‌شود.»

هر کدام ادعایی است با دو بخش. بخشی که بعد از «اگر» می‌آید بخش «اگر» است. بخش دیگر بخش «آنگاه» است. اسمش را از واژه‌ی «آنگاه» گرفته‌اند که گاهی می‌شود میان دو بخش گذاشت: «اگر باران ببارد، آنگاه زمین خیس می‌شود.» به چنین ادعایی ادعای «اگر... آنگاه» (if-then claim) می‌گویند. منطق‌دان‌ها به آن گزاره‌ی شرطی (conditional) می‌گویند.

ادعای «اگر... آنگاه» نمی‌گوید که الان باران می‌بارد. نمی‌گوید که زمین خیس است. چیزی درباره‌ی پیوند میان این دو می‌گوید: هر وقت بخش «اگر» رخ دهد، بخش «آنگاه» هم رخ می‌دهد.

ادعای «اگر... آنگاه» کی نادرست است؟

به ادعای «اگر باران ببارد، زمین خیس می‌شود» و به روزهای مختلف فکر کنید. چهار جور روز داریم:

1. باران می‌بارد و زمین خیس می‌شود.
2. باران نمی‌بارد و زمین خشک می‌ماند.
3. باران نمی‌بارد، اما زمین به هر حال خیس است (کسی به باغچه آب داده است).
4. باران می‌بارد و زمین خشک می‌ماند.

کدام‌یک از این روزها نشان می‌دهد که ادعا نادرست است؟ فقط روز ۴. در روز ۴، بخش «اگر» رخ داد و بخش «آنگاه» رخ نداد - پیوند شکست.

روزهای ۱ و ۲ با ادعا جور درمی‌آیند. روز ۳ هم ادعا را نمی‌شکند: ادعا فقط درباره‌ی این است که وقتی باران می‌بارد چه می‌شود. درباره‌ی روزهای بی‌باران چیزی نمی‌گوید. زمین می‌تواند به دلیل‌های دیگری هم خیس شود.

پس ادعای «اگر... آنگاه» فقط وقتی نادرست است که بخش «اگر» درست باشد و بخش «آنگاه» نادرست.

به کار بردن ادعای «اگر... آنگاه»

ادعاهای «اگر... آنگاه» به‌عنوان دلیل در استدلال خیلی به کار می‌آیند:

اگر باران ببارد، زمین خیس می‌شود.
باران می‌بارد.
پس زمین خیس می‌شود.

این نتیجه برمی‌آید. فرض کنید هر دو دلیل درست‌اند و سعی کنید تصور کنید زمین خشک می‌ماند: نمی‌توانید، چون آن همان روز ۴ است، و دلیل اول جلوی آن را گرفته است.

حالا برگردیم سراغ تکلیف. «اگر تکلیفت را تمام کنی، می‌توانی بروی بیرون بازی کنی.» بچه تکلیفش را تمام کرد و اجازه نداشت بیرون برود. یعنی بخش «اگر» درست بود و بخش «آنگاه» نادرست - روز ۴. پس بله، حق با بچه است: قول زیر پا گذاشته شد.

در خانه امتحان کنید

1. سه ادعای «اگر... آنگاه» را که می‌شنوید یادداشت کنید: قانون‌های خانه یا مدرسه، تابلوهای ایمنی، دستورها («اگر چراغ قرمز است، بایست»).
2. در هر کدام، زیر بخش «اگر» و بخش «آنگاه» خط بکشید.
3. تنها حالتی را بنویسید که آن ادعا را می‌شکند.

واژه‌های این درس

• ادعای «اگر... آنگاه» - ادعایی که می‌گوید وقتی چیزی (بخش «اگر») رخ دهد، چیز دیگری (بخش «آنگاه») هم رخ می‌دهد؛ به آن گزاره‌ی شرطی هم می‌گویند
• بخش «اگر» - بخشی از ادعای «اگر... آنگاه» که بعد از «اگر» می‌آید
• بخش «آنگاه» - بخشی از ادعای «اگر... آنگاه» که گفته می‌شود وقتی بخش «اگر» رخ دهد، رخ می‌دهد

ایده‌ی اصلی

ادعای «اگر... آنگاه» درباره‌ی یک پیوند است: هر وقت بخش «اگر» رخ دهد، بخش «آنگاه» هم رخ می‌دهد. فقط وقتی شکسته می‌شود که بخش «اگر» درست باشد و بخش «آنگاه» نادرست.