اگر همه این کار را بکنند چه؟
جلوی بوفه‌ی مدرسه صف درازی است. لئو گرسنه است و ته صف ایستاده. دوستی را نزدیک سر صف می‌بیند و یواشکی کنارش می‌رود. می‌گوید: «فقط یک نفر است. فرقی نمی‌کند.» راست می‌گوید؟
تصور کنید همه این کار را بکنند
آزمون ساده‌ای هست که ایمانوئل کانت آن را مشهور کرد: اگر همه این کار را بکنند چه؟ نپرسید اگر شما یک بار این کار را بکنید چه می‌شود. بپرسید اگر قاعده‌ی پشت کار شما قاعده‌ای برای همه بود، چه می‌شد.
قاعده‌ی پشت کار لئو چیزی شبیه این است: «وقتی گرسنه‌ام و دوستی را نزدیک سر صف می‌بینم، می‌توانم یواشکی کنارش بروم.» تصور کنید همه‌ی دانش‌آموزان گرسنه از این قاعده پیروی کنند. همه به سر صف هجوم می‌آورند. دیگر اصلاً صفی نمی‌ماند - فقط یک جمعیت، که زورمندترها و پررو‌ترها جلویش‌اند.
نقشه‌ی لئو فقط به این خاطر جواب می‌دهد که بقیه در صف می‌مانند. او دارد خودش را استثنا می‌کند: از قاعده‌ای استفاده می‌کند که لازم دارد دیگران از آن پیروی نکنند.
تیزترین مثال کانت
مثال خود کانت یک قول بود. فرض کنید به پول نیاز دارید و آن را قرض می‌گیرید و قول می‌دهید پسش بدهید، در حالی که می‌دانید پس نمی‌دهید. حالا تصور کنید همه این کار را بکنند: هر وقت به نفعشان بود، قولی بدهند که قصد نگه داشتنش را ندارند. به‌زودی هیچ‌کس هیچ قولی را باور نمی‌کرد. آن وقت قول دروغ شما حتی کار هم نمی‌کرد - هیچ‌کس به شما قرض نمی‌داد.
اگر همه قول دروغ می‌دادند، هیچ‌کس قولی را باور نمی‌کرد.
آن وقت قول دروغ نمی‌توانست کار کند.
پس قول دروغ دادن یعنی خود را استثنا کردن.
نه «اگر همه همین کار را بکنند»
این آزمون دقت لازم دارد. «اگر همه دندان‌پزشک شوند چه؟» فاجعه می‌شد، اما دندان‌پزشک بودن نادرست نیست. آزمون درباره‌ی این نیست که همه یک شغل داشته باشند. درباره‌ی قاعده‌ای است که بر پایه‌اش کار می‌کنید. «شغلی را انتخاب کن که در آن خوبی» وقتی همه از آن پیروی کنند به خوبی کار می‌کند.
همین آزمون نشان می‌دهد چرا انداختن «فقط یک کاغذ شکلات» در پارک مهم است. یک کاغذ تقریباً به کسی آسیب نمی‌زند، پس اگر فقط به پیامدها نگاه کنیم شاید از آن بگذریم. اما قاعده‌ی پشت آن - «وقتی فقط یک تکه است، آشغال بینداز» - اگر همه از آن پیروی کنند پارک را می‌پوشاند. این آزمون هم، مثل قاعده‌ی زرین، از شما می‌خواهد خودتان را یکی از همه ببینید، نه یک مورد استثنایی.
در خانه امتحان کنید
- به کاری فکر کنید که آدم‌ها می‌کنند چون «یکی که ضرری ندارد».
- قاعده‌ی پشت آن را، به شکل قاعده‌ای برای همه، بنویسید.
- تصور کنید همه از آن قاعده پیروی کنند. چه پیش می‌آید؟
واژه‌های این درس
- آزمون «اگر همه بکنند» - پرسیدن این‌که اگر قاعده‌ی پشت کار شما قاعده‌ای برای همه بود، چه پیش می‌آمد
- خود را استثنا کردن - کار کردن بر پایه‌ی قاعده‌ای که لازم دارید دیگران از آن پیروی نکنند
ایده‌ی اصلی
آزمون کانت می‌پرسد اگر همه بر پایه‌ی قاعده‌ی پشت کار شما رفتار می‌کردند، چه پیش می‌آمد. اگر قاعده فقط به این خاطر جواب می‌دهد که دیگران از آن پیروی نمی‌کنند، دارید خودتان را استثنا می‌کنید.