تراموای بی‌ترمز
یک تراموای بی‌ترمز (در آمریکا به آن trolley می‌گویند) با سرعت روی ریل پیش می‌رود. ترمزش بریده است. جلوتر، پنج کارگر روی ریل‌اند و فرصت ندارند کنار بروند. شما کنار یک اهرم ایستاده‌اید. اگر آن را بکشید، تراموا به ریل فرعی می‌رود که روی آن یک کارگر هست. چه باید بکنید؟
داستانی که برای آزمودن یک ایده ساخته شده
هیچ‌کس انتظار ندارد با تراموای بی‌ترمز روبه‌رو شود. این داستان عمداً ساخته شده تا ایده‌ای را بیازماید - مثل آزمایش منصفانه در علم، که همه چیز را جز یک چیز ثابت نگه می‌دارند. به موردی ساختگی مثل این، که برای آزمودن یک ایده به کار می‌رود، آزمایش فکری (thought experiment) می‌گویند. این یکی را اول بار فیلسوف انگلیسی فیلیپا فوت در سال ۱۹۶۷ تعریف کرد. بعدها فیلسوف آمریکایی جودیت جارویس تامسون نامش را «معمای تراموا» گذاشت.
بیشتر کسانی که این داستان را می‌شنوند می‌گویند اهرم را می‌کشند. دلیلشان درباره‌ی پیامدهاست: یک نفر به‌جای پنج نفر می‌میرد. این درست همان چیزی است که درس «بیشترین خوبی» می‌گفت.
پیامدهای یکسان، حسی متفاوت
حالا یک چیز را عوض کنید. این بار اهرمی در کار نیست. شما روی یک پل عابر بالای ریل ایستاده‌اید، کنار غریبه‌ای بسیار درشت‌اندام. تنها راه نگه داشتن تراموا این است که غریبه را از روی پل جلوی آن هل بدهید. غریبه می‌میرد و آن پنج نفر نجات پیدا می‌کنند.
پیامدها دقیقاً یکسان‌اند: یک نفر می‌میرد و پنج نفر نجات پیدا می‌کنند. با این حال بیشتر آدم‌ها می‌گویند هل نمی‌دهند. خیلی‌ها می‌گویند این کار آشکارا نادرست است. چرا؟
فرق شاید چه باشد
آدم‌ها جواب‌های زیادی داده‌اند. چند تایشان:
- در مورد اول، آن یک کارگر به‌عنوان اثر جانبیِ نجات پنج نفر می‌میرد. در مورد دوم، از غریبه استفاده می‌شود - بدنش همان چیزی است که تراموا را نگه می‌دارد.
- هل دادن کسی با دست‌های خودتان با کشیدن یک اهرم فرق دارد.
- غریبه درباره‌ی بدن خودش حق انتخاب دارد، و مورد اهرم این حق را به همان شکل از کسی نمی‌گیرد.
هیچ‌کس جوابی پیدا نکرده که همه بپذیرند، و این دوره هم یکی را انتخاب نمی‌کند. اما ببینید این آزمایش چه نشان می‌دهد. اگر فقط پیامدها مهم بودند، دو مورد یکی بودند. بیشتر آدم‌ها حس می‌کنند یکی نیستند. پس شاید چیزی جز پیامدها هم مهم باشد. بخش بعدی دوره به این می‌پردازد که آن چیز چه می‌تواند باشد.
در خانه امتحان کنید
- هر دو روایت داستان را برای کسی تعریف کنید، اول روایت اهرم را.
- بپرسید در هر کدام چه می‌کند، و چرا.
- فرقی را که میان دو مورد گفت بنویسید. آیا این فرق، به همان معنایی که درس «با موردهای همانند یکسان رفتار کنید» می‌پرسید، مهم است؟
واژه‌های این درس
- آزمایش فکری - موردی ساختگی که برای آزمودن یک ایده به کار می‌رود، با عوض کردن یک چیز در هر بار
ایده‌ی اصلی
دو مورد تراموا پیامدهای یکسانی دارند، اما بیشتر آدم‌ها آن‌ها را متفاوت داوری می‌کنند. این نشان می‌دهد شاید پیامدها همه‌ی ماجرا نباشند - و پرسیدن این‌که فرقشان چیست راهی است که اخلاق با آن می‌فهمد چه چیز دیگری مهم است.