آیا هدف وسیله را توجیه می‌کند؟

در داستان‌های قدیمی انگلیسی، رابین هود در جنگلی زندگی می‌کرد و پول مسافران ثروتمند را به زور می‌گرفت. بعد پول را به خانواده‌های فقیری می‌داد که گرسنه بودند. مردم ششصد سال است این داستان‌ها را دوست دارند. اما آیا رابین هود کار درستی می‌کرد؟ هدفش خوب بود. راه رسیدنش به آن دزدی بود.

هدف و وسیله

فیلسوف‌ها نقشه‌ای مثل نقشه‌ی رابین هود را به دو بخش تقسیم می‌کنند:

• هدف (end) - چیزی که می‌خواهید به آن برسید: سیر شدن خانواده‌های گرسنه؛
• وسیله (means) - راهی که با آن به هدف می‌رسید: گرفتن پول به زور.

پرسش قدیمی این است: آیا هدف وسیله را توجیه می‌کند؟ «توجیه کردن» یعنی «درست کردن» یا «موجه کردن». اگر هدف به اندازه‌ی کافی خوب باشد، هر راهی برای رسیدن به آن درست است؟

نگاه به پیامدها چه می‌گوید

کسی که فقط به پیامدها نگاه می‌کند جواب می‌دهد: خیلی وقت‌ها، بله. اگر خانواده‌های گرسنه بیشتر از آنچه مسافران ثروتمند از دست می‌دهند به دست بیاورند، گرفتن پول بیشتر خوبی کرده است تا بدی. از این دید، وسیله فقط پیامدهای دیگری است که باید روی بقیه جمع زد. استدلال رابین هود این می‌شد:

سیر کردن خانواده‌های گرسنه خیلی بیشتر از آنچه یک مسافر ثروتمند از دست می‌دهد خوبی دارد.
پس گرفتن پول درست است.

نگرانی

اما فکر کنید این استدلال به کجا می‌تواند برسد. فرض کنید یکی از بازیکنان تیم فوتبال لنا بتواند با وانمود کردن به این‌که به او خطا شده، فینال را ببرد، چون داور پنالتی می‌دهد. همه‌ی تیم، مدرسه و همه‌ی پدر و مادرها خوشحال می‌شوند. فقط یک تیم دیگر می‌بازد. هدف برای خیلی‌ها خوب است؛ وسیله یک دروغ است.

بسیاری حس می‌کنند این‌جا چیزی خراب شده است، حتی اگر عددها جور دربیایند. دلیل‌هایی مثل این‌ها می‌آورند:

• بعضی وسیله‌ها، به هر چه بینجامند، نادرست‌اند: دروغ، دزدی، استفاده‌ی ابزاری از آدم‌ها. درس «تراموای بی‌ترمز» چیزی شبیه این را نشان داد.
• ما در حدس زدن پیامدها خوب نیستیم. کسانی که مطمئن بودند هدف خوبشان وسیله‌های بد را توجیه می‌کند، اغلب درباره‌ی خودِ هدف اشتباه می‌کردند.
• وسیله‌ها شما را می‌سازند. کسی که یک بار با تقلب می‌برد، بار بعد راحت‌تر تقلب می‌کند.

کسانی که به پیامدها نگاه می‌کنند جواب‌هایی دارند: دروغ و تقلب معمولاً پیامدهای بدی هم دارند، اگر اعتماد و تیم دیگر را منصفانه به حساب بیاوریم. این بحث هنوز زنده است.

بخش بعدی دوره از همین پرسش شروع می‌شود. اگر بعضی وسیله‌ها، به هر چه بینجامند، نادرست‌اند، چه چیزی نادرستشان می‌کند؟

در خانه امتحان کنید

1. داستان، فیلم یا بازی‌ای پیدا کنید که در آن قهرمان برای هدفی خوب کار نادرستی می‌کند.
2. هدف و وسیله را جدا بنویسید.
3. یک دلیل بنویسید که هدف وسیله را توجیه می‌کند، و یک دلیل که نمی‌کند.

واژه‌های این درس

• هدف - چیزی که یک کار به سوی آن است
• وسیله - راهی که با آن به هدف می‌رسیم
• توجیه کردن - آوردن دلیل‌هایی که چیزی را درست یا موجه می‌کنند

ایده‌ی اصلی

هدف و راه رسیدن به آن را می‌شود جدا از هم داوری کرد. نگاه به پیامدها می‌گوید هدفی که به اندازه‌ی کافی خوب باشد می‌تواند وسیله را توجیه کند. بسیاری جواب می‌دهند که بعضی وسیله‌ها، به هر چه بینجامند، نادرست‌اند - و این پرسش بخش بعدی است.