دروغ مهربان
مادربزرگ مِی هفته‌ها وقت گذاشته و برایش یک بلوز بافتنی بافته است. بلوز نارنجی تند است با راه‌راه‌های سبز، و از آن چیزهایی نیست که مِی هیچ‌وقت بپوشد. مادربزرگ با لبخند بلوز را بالا می‌گیرد: «دوستش داری؟» مِی چه باید بگوید؟
دو چیز خوب که از هم جدا می‌شوند
بیشتر آدم‌ها می‌گویند: «عاشقش شدم!» این راست نیست. اما مهربانانه است و انگار به کسی آسیبی نمی‌زند. به دروغ کوچکی که از سر مهربانی یا برای آزرده نشدن کسی گفته می‌شود دروغ مصلحتی (white lie) می‌گویند.
دروغ مصلحتی از این جهت جالب است که دو چیزِ مهم برای ما را به دو سوی مختلف می‌کشد:
- راستگویی (honesty) - گفتن آنچه باور داریم راست است. ما روی حرف‌های یکدیگر حساب می‌کنیم، درست مثل قول‌ها.
- مهربانی - اهمیت دادن به احساس دیگران، و بی‌دلیل آزارشان ندادن.
معمولاً راستگویی و مهربانی با هم‌اند. این‌جا به نظر می‌رسد از هم جدا شده‌اند.
دلیل‌های هر دو طرف
بعضی‌ها این‌طور استدلال می‌کنند:
گفتن حقیقت دل مادربزرگ را می‌شکند و سودی هم به کسی نمی‌رساند.
یک دروغ کوچک این‌جا به کسی آسیب نمی‌زند.
پس دروغ مصلحتی همان حرف مهربانانه است.
سعدی هم در گلستان چیزی شبیه این گفته است: «دروغی مصلحت‌آمیز به که راستیِ فتنه‌انگیز.» اما دیگران برعکس استدلال می‌کنند:
هر دروغی، حتی کوچک، حرف‌هایمان را کمی کمتر قابل‌اعتماد می‌کند.
اگر مادربزرگ باور کند مِی عاشق بلوزهای نارنجی است، شاید سه تای دیگر هم ببافد.
پس بهتر است دروغ نگوییم، حتی از سر مهربانی.
در هر دو استدلال دلیل‌های واقعی هست. اندیشمندان قرن‌ها بر سر این اختلاف داشته‌اند. بعضی، مثل فیلسوف آلمانی ایمانوئل کانت، می‌گفتند دروغ همیشه نادرست است؛ در درسی دیگر با دلیل‌های او آشنا می‌شوید. بسیاری دیگر دروغ‌های کوچک و مهربان را بی‌اشکال می‌دانند. این دوره به‌جای شما تصمیم نمی‌گیرد.
اغلب راه سومی هست
پیش از آن‌که میان دروغ و حقیقتِ آزارنده یکی را انتخاب کنید، ارزش دارد دنبال جواب سومی بگردید که هم راست باشد و هم مهربانانه. مِی بلوز را دوست ندارد. اما این را که مادربزرگش آن را برایش بافته واقعاً دوست دارد.
«عاشق این‌ام که این را برایم بافتی - یادت بود سبز رنگ محبوب من است!» هم راست است و هم مهربانانه. راه سوم همیشه پیدا نمی‌شود. اما کسانی که دنبالش می‌گردند بیشتر از آنچه فکر می‌کردند پیدایش می‌کنند.
در خانه امتحان کنید
- به زمانی فکر کنید که کسی نظرتان را پرسید و جواب راست ممکن بود دلش را بشکند.
- دروغ مصلحتی‌ای را که می‌توانستید بگویید بنویسید، و حقیقت ساده را هم.
- حالا سعی کنید جواب سومی بنویسید که هم راست باشد و هم مهربانانه.
واژه‌های این درس
- دروغ مصلحتی - دروغ کوچکی که از سر مهربانی یا برای آزرده نشدن کسی گفته می‌شود
- راستگویی - گفتن آنچه باور داریم راست است، و تلاش نکردن برای این‌که دیگران چیز نادرستی را باور کنند
ایده‌ی اصلی
دروغ مصلحتی جایی است که راستگویی و مهربانی از هم جدا می‌شوند. در هر دو طرف دلیل‌های خوب هست و آدم‌ها با هم موافق نیستند. پیش از انتخاب، دنبال جوابی بگردید که هم راست باشد و هم مهربانانه.