سهم منصفانه

لنا، کوفی و مِی با هم برای پیک‌نیک کیک پخته‌اند. بیشتر کار را لنا کرده است: دستور پخت را پیدا کرده، آرد خریده و مواد را هم زده است. کوفی ناهار نخورده و خیلی گرسنه است. مِی فقط آخر کار آمده تا روی کیک را تزیین کند. کیک شش برش دارد. راه منصفانه‌ی تقسیمش چیست؟

سه تصور از انصاف

از چند نفر بپرسید، دست‌کم سه جواب متفاوت می‌شنوید که پشت هر کدام دلیلی هست:

• سهم برابر: به هر کس دو برش. هر سه دوست‌اند، هر سه کیک را پخته‌اند و هر سه به پیک‌نیک آمده‌اند. هیچ‌کس بیشتر از دیگری به حساب نمی‌آید.
• سهم به اندازه‌ی نیاز: کوفی بیشتر می‌گیرد، چون از همه گرسنه‌تر است. امروز کیک برای او مهم‌تر است تا برای بقیه.
• سهم به اندازه‌ی تلاش: لنا بیشتر می‌گیرد، چون بیشتر کار را کرده است. منصفانه است که آنچه می‌گذارید در آنچه برمی‌دارید به حساب بیاید.

منصفانه (fair) بودن یعنی به هر کس آنچه را حقش است بدهیم، بی‌آنکه کسی را بر دیگری ترجیح بدهیم. سختی کار این‌جاست که «آنچه حقش است» بیش از یک جواب دارد. سهم برابر، نیاز و تلاش همه دلیل‌های واقعی‌اند، و در موقعیت‌های مختلف یکی از آن‌ها مهم‌تر به نظر می‌رسد. در مسابقه‌ی دو، جایزه به سریع‌ترین می‌رسد (تلاش و مهارت)؛ در قایق نجات، اول به ضعیف‌ترها کمک می‌کنند (نیاز)؛ در رأی‌گیری، هر کس یک رأی دارد (برابر).

بی‌انصافی را آسان‌تر می‌شود دید

کسانی که بر سر این‌که کدام تصور از انصاف را به کار ببرند اختلاف دارند، باز هم در خیلی چیزها موافق‌اند. بی‌انصافی است که لنا چهار برش بردارد چون قدش از همه بلندتر است، یا مِی بیشتر بگیرد چون دخترخاله‌ی لناست. این دلیل‌ها اصلاً به برابری، نیاز یا تلاش ربطی ندارند. همان‌طور که درس «با موردهای همانند یکسان رفتار کنید» نشان داد، فرق باید مهم باشد تا رفتار متفاوت با آدم‌ها را توجیه کند.

یک راه منصفانه برای تصمیم گرفتن

وقتی آدم‌ها بر سر نتیجه به توافق نمی‌رسند، اغلب می‌توانند بر سر یک راه منصفانه برای تصمیم گرفتن توافق کنند. یک ترفند قدیمی برای تقسیم میان دو نفر: یکی می‌بُرد، دیگری برمی‌دارد. کسی که می‌بُرد همه‌ی دلیل‌ها را دارد که تا جای ممکن مساوی ببُرد، چون تکه‌ای که می‌ماند به خودش می‌رسد.

نوبت گرفتن، قرعه کشیدن و رأی دادن هم راه‌های منصفانه‌ی دیگری برای تصمیم گرفتن‌اند. راه منصفانه به همه شانس یکسانی می‌دهد، حتی وقتی نتیجه نمی‌تواند همه را راضی کند.

در خانه امتحان کنید

1. به چیزی فکر کنید که در خانه یا مدرسه تقسیم شد: وقت کار با رایانه، کارهای خانه، شیرینی، صندلی.
2. برابر تقسیم شد، به اندازه‌ی نیاز، یا به اندازه‌ی تلاش؟
3. آیا یکی از دو تصور دیگر منصفانه‌تر بود؟ دلیلتان را بنویسید.

واژه‌های این درس

• منصفانه - دادن آنچه حقِ هر کس است، بی‌آنکه کسی را بر دیگری ترجیح دهیم
• سهم برابر، نیاز، تلاش - سه دلیل متفاوت که آدم‌ها برای حقِ هر کس می‌آورند

ایده‌ی اصلی

انصاف بیش از یک چهره دارد: سهم برابر، نیاز و تلاش همه دلیل‌های واقعی‌اند. وقتی آدم‌ها بر سر نتیجه توافق ندارند، باز هم می‌شود بر سر یک راه منصفانه برای تصمیم گرفتن توافق کرد - یکی می‌بُرد، دیگری برمی‌دارد.