با موردهای همانند یکسان رفتار کنید

یک هفته بعد، چراغ دوچرخه‌ی لئو جلوی کتابخانه گم می‌شود. لئو از عصبانیت آتش گرفته است و به سام می‌گوید: «هر کس برش داشته دزد است!» سام چیزی نمی‌گوید، اما «هر کی پیدا کرد، مال خودش» یادش هست. لئو همین حالا درباره‌ی داوری‌های خودش چه چیزی را نشان داده است؟

مورد یکسان، داوری یکسان

لئو فکر می‌کند برداشتن چراغش نادرست بوده است. اما به گفته‌ی خودش، نگه داشتن کیف پول اشکالی نداشت. آیا این دو مورد از جهتی که مهم باشد با هم فرق دارند؟ در هر دو، چیزی که مال کس دیگری است به دست کسی می‌افتد و صاحبش آن را از دست می‌دهد. اگر یکی نادرست است، سخت می‌شود دید که چرا دیگری نادرست نیست.

وقتی دو مورد در هر چیز مهمی شبیه هم‌اند، داوری یکسانی می‌طلبند. یکسان داوری کردنشان یعنی سازگار (consistent) بودن. متفاوت داوری کردنشان، بی‌آنکه فرق واقعی‌ای در کار باشد، یعنی ناسازگار (inconsistent) بودن.

بپرسید: فرقشان چیست؟

سازگار بودن به این معنا نیست که همه‌ی موردها یکی‌اند. گاهی فرق واقعی‌ای هست. آزمونش یک پرسش است: فرق این دو مورد چیست، و آیا این فرق مهم است؟

فرض کنید دو دانش‌آموز، آنا و کوفی، هر دو ده دقیقه دیر رسیده‌اند. معلم کوفی را زنگ تفریح در کلاس نگه می‌دارد اما آنا را نه. این بی‌انصافی است؟ بستگی دارد فرق چه باشد:

• آنا یادداشتی داشت: اتوبوسش خراب شده بود. این فرقی واقعی است و تعیین می‌کند که آیا او مقصر است یا نه.
• آنا همسایه‌ی معلم است. این فرقی نیست که مهم باشد. هیچ چیزی درباره‌ی دیر رسیدن نمی‌گوید.

فرق‌هایی مثل این‌که دوست چه کسی هستید، چه کسی نگاه می‌کند یا طرفدار کدام طرفید معمولاً مهم نیستند. فرق در این‌که چه اتفاقی افتاد، آدم‌ها چه می‌دانستند و چه کاری از دستشان برمی‌آمد معمولاً مهم است.

همین را از خودتان بپرسید

سخت‌ترین جا برای سازگار بودن همان‌جاست که لئو کم آورد: میان چیزی که به خودتان اجازه می‌دهید و چیزی که به دیگران اجازه می‌دهید. آسان است که دیر رسیدن دیگری را تنبلی ببینیم و دیر رسیدن خودمان را بدشانسی. پرسیدن «فرقش چیست؟» درباره‌ی ماجرای خودتان عادتی است که باقی این دوره بارها و بارها به آن تکیه می‌کند.

در خانه امتحان کنید

1. به قانونی در خانه یا مدرسه فکر کنید که کسی زمانی گفت منصفانه نیست.
2. دو موردی را پیدا کنید که این قانون در آن‌ها متفاوت اجرا شد.
3. فرق آن دو را بنویسید. این فرق مهم است یا نه؟ چرا؟

واژه‌های این درس

• سازگار - کسی که به موردهایی که در هر چیز مهمی شبیه‌اند داوری یکسان می‌دهد
• ناسازگار - کسی که موردهای همانند را بدون هیچ فرق واقعی‌ای متفاوت داوری می‌کند

ایده‌ی اصلی

اگر دو مورد در هر چیز مهمی شبیه هم باشند، داوری یکسانی می‌طلبند. پیش از آن‌که دو مورد را متفاوت داوری کنید - به‌خصوص ماجرای خودتان و ماجرای دیگری را - بپرسید فرقشان چیست و آیا این فرق مهم است.