ژن‌ها و کروموزوم‌ها
اگر دی‌ان‌اِی کتابِ دستورالعمل باشد، کتابی بسیار بلند است: حدود ۳ میلیارد حرف. یاخته نمی‌تواند این‌همه را مثلِ یک نخِ رها نگه دارد. پس چطور مرتب شده، و دستورِ مثلاً رنگِ چشمِ شما دقیقاً کجای آن است؟
افسانه یا واقعیت؟ یک ژن برای رنگِ چشم هست، و قهوه‌ای همیشه بر آبی غلبه می‌کند.
کروموزوم‌ها: جلدهای کتاب
در هسته‌ی یاخته (سلول)، دی‌ان‌اِی به چند تکه‌ی جدا تقسیم شده است. هر تکه محکم دورِ پروتئین‌های ریزی شبیه قرقره پیچیده و در یک کروموزوم (فام‌تن) بسته‌بندی شده است: دسته‌ای نخ‌مانند از دی‌ان‌اِی. همین بسته‌بندی است که این مولکول‌های بلند را در یاخته جا می‌دهد.۱
هر یاخته‌ی بدنِ انسان معمولاً ۴۶ کروموزوم دارد، در ۲۳ جفت. بیست‌ودو جفت در مردان و زنان شبیه هم‌اند. جفتِ بیست‌وسوم فرق دارد: زنان معمولاً دو کروموزومِ X دارند و مردان یک X و یک Y.۲
چرا جفت؟ چون از هر جفت یک کروموزوم را از مادر و یکی را از پدر گرفته‌اید. پس تقریباً از هر دستور دو نسخه دارید: یک دسته از هر والد.۳
ژن‌ها: دستورهای پخت
ژن بخشی از دی‌ان‌اِی است که دستورِ یک کار را در خود دارد، معمولاً دستورِ ساختنِ یک پروتئین. پروتئین‌ها مولکول‌هایی‌اند که بیشترِ کارهای یاخته را انجام می‌دهند: مو و ماهیچه می‌سازند، اکسیژن را در خون جابه‌جا می‌کنند و در ساختنِ رنگِ چشم‌تان نقش دارند. ژن‌ها واحدهای پایه‌ی وراثت‌اند و از پدر و مادر به فرزند می‌رسند.۴
انسان حدود ۲۰ هزار ژن دارد که پروتئین می‌سازند.۴ به همه‌ی دی‌ان‌اِیِ شما با هم، همه‌ی ژن‌ها و هر آن‌چه میانشان است، ژنوم می‌گویند.
اگر ژنوم یک کتابخانه باشد، کروموزوم‌ها جلدهای آن‌اند، ژن‌ها دستورهای پختِ درونِ جلدها، و بازهای A و T و C و G حروفی که دستورها با آن‌ها نوشته شده‌اند.
یک صفت، ژن‌های بسیار
وسوسه‌انگیز است فکر کنیم هر صفت یک ژن دارد. چند صفت این‌طورند، اما بیشترشان نه.
جواب را ببینید
افسانه. دانشمندان زمانی فکر می‌کردند یک ژن رنگِ چشم را تعیین می‌کند و قهوه‌ای همیشه بر آبی غلبه می‌کند. معلوم شد این تصویر بیش از حد ساده است: چند ژن در کارند و دو ژنِ نزدیک به هم به نامِ OCA2 و HERC2 بیشترین نقش را دارند.۵ این یکی از دلیل‌هایی است که رنگِ چشم این‌همه طیف دارد، از آبیِ روشن تا قهوه‌ایِ تیره.
قد از این هم پخش‌تر است: تا امروز بیش از ۷۰۰ تفاوتِ کوچک در ژن‌ها پیدا شده که بر قد اثر دارند، و هر کدام فقط کمی.۶
خودتان امتحان کنید
۴۶ تا از یک چیز بشمارید، مثلاً دکمه، لوبیا یا گیره‌ی کاغذ، و آن‌ها را ۲۳ جفت کنید. از هر جفت، یکی را یک طرف بگذارید به نشانه‌ی «از مادرم» و دیگری را طرفِ دیگر به نشانه‌ی «از پدرم». این ۴۶ تا تقریباً در هر یاخته‌ی بدنِ شما هست.
واژه‌های این درس
- کروموزوم - دسته‌ای نخ‌مانند از دی‌ان‌اِیِ فشرده در هسته؛ انسان ۴۶ تا دارد، در ۲۳ جفت
- ژن - بخشی از دی‌ان‌اِی که دستورِ یک کار را دارد، معمولاً ساختنِ یک پروتئین
- ژنوم - همه‌ی دی‌ان‌اِیِ یک جاندار، همه‌ی ژن‌ها را هم شامل می‌شود
ایده‌ی اصلی
دی‌ان‌اِیِ شما در ۲۳ جفت کروموزوم بسته‌بندی شده، از هر جفت یکی از هر والد، و ژن‌های روی آن‌ها دستورهایی‌اند که یاخته‌هایتان از آن‌ها پیروی می‌کنند.
منابع
-
مؤسسه‌ی ملی پژوهش ژنوم انسان آمریکا (NHGRI)، Chromosome (واژه‌نامه‌ی ژنتیک). ↩
-
مدلاین‌پلاس ژنتیک، کتابخانه‌ی ملی پزشکی آمریکا، How many chromosomes do people have?. ↩
-
مؤسسه‌ی ملی پژوهش ژنوم انسان آمریکا (NHGRI)، Dominant (واژه‌نامه‌ی ژنتیک). ↩
-
مؤسسه‌ی ملی پژوهش ژنوم انسان آمریکا (NHGRI)، Gene (واژه‌نامه‌ی ژنتیک). ↩ ↩۲
-
مدلاین‌پلاس ژنتیک، کتابخانه‌ی ملی پزشکی آمریکا، Is eye color determined by genetics?. ↩
-
مدلاین‌پلاس ژنتیک، کتابخانه‌ی ملی پزشکی آمریکا، Is height determined by genetics?. ↩