هیچ دو تایی یکسان نیستند

به یک دسته گنجشک، چند بچه‌گربه‌ی یک مادر یا بچه‌های یک کلاس نگاه کنید. همه از یک نوع‌اند، اما هیچ دو تایی عینِ هم نیستند. یک بچه‌گربه راه‌راه است و دیگری خاکستری؛ یکی از بچه‌ها قدبلند است و دیگری موهای فرفری دارد. این تفاوت‌ها از کجا می‌آیند؟

افسانه یا واقعیت؟ تفاوت‌های میان جاندارانِ یک نوع فقط اتفاق‌های کوچکی‌اند که اهمیتی ندارند.

تفاوت در میانِ یک نوع

به تفاوت‌های میان اعضای یک گونه می‌گوییم گوناگونی (variation). گونه گروهی از جانداران است که می‌توانند با هم زادوولد کنند و فرزندانشان هم بتوانند زادوولد کنند. گوناگونی را در اندازه، رنگ و شکل می‌بینیم، اما درون بدن هم هست: در گروه خونی، در سرعتِ دویدن، یا در این‌که یک گیاه در برابر کدام بیماری‌ها مقاوم است.

ژن، محیط یا هر دو

زیست‌شناسان دو علت برای گوناگونی می‌شناسند. اولی ژن‌ها هستند: دستورهایی درون هر یاخته (سلول) که جاندار از پدر و مادرش می‌گیرد. بچه‌ها به این دلیل شبیه پدر و مادرشان‌اند که ژن‌هایشان را از آن‌ها گرفته‌اند. دومی محیط است: هر چیزی که دورِ جاندار است و هر اتفاقی که برایش می‌افتد، مثل غذا، نور خورشید، آب‌وهوا و ورزش.

بیشترِ صفت‌ها حاصلِ هر دو هستند. مؤسسه‌ی ملی پژوهش ژنوم انسان آمریکا (NHGRI) این را ساده می‌گوید: آن‌چه از یک آدم می‌بینیم را هم ژن‌هایش تعیین می‌کنند و هم محیطش، و گاهی سهمِ محیط بیشتر است.^۱ دو دانه از یک بسته‌ی بذر اگر یکی در باغچه‌ای آفتابی و دیگری در گوشه‌ای تاریک بکارند، به دو گیاهِ بسیار متفاوت تبدیل می‌شوند. ژن‌هایشان شبیه است؛ محیطشان نه.

تفاوت‌های تازه از کجا می‌آیند

ژن‌ها با دی‌ان‌اِی (دنا) نوشته شده‌اند، رمزی شیمیایی و بلند که درون هر یاخته است. هر بار که یاخته تقسیم می‌شود، دی‌ان‌اِی‌اش رونویسی می‌شود. این رونویسی بسیار دقیق است، اما بی‌خطا نیست. به هر تغییری در رمزِ دی‌ان‌اِی جهش (mutation) می‌گویند. جهش ممکن است از خطای رونویسی هنگام تقسیم یاخته بیاید، یا از آسیبی که بعضی مواد شیمیایی می‌زنند.^۲

بیشترِ جهش‌ها هیچ اثری ندارند و یاخته‌ها بسیاری از آن‌ها را ترمیم می‌کنند. جهشی که در یک یاخته‌ی معمولیِ بدن رخ دهد، در همان بدن می‌ماند. اما جهش در تخمک یا اسپرم می‌تواند به فرزند برسد و آن‌وقت در همه‌ی یاخته‌های آن فرزند هست.^۲ در طول نسل‌های بسیار، جهش‌ها نسخه‌های تازه‌ای از ژن‌ها به یک گونه اضافه می‌کنند. این سرچشمه‌ی اصلیِ همه‌ی گوناگونی‌ای است که می‌بینیم.

خودتان امتحان کنید

دست‌های پنج نفر از خانواده یا هم‌کلاسی‌هایتان را با هم مقایسه کنید: درازیِ انگشت‌ها، ناخن‌ها و خط‌های کفِ دست. به نظرتان کدام تفاوت‌ها از ژن می‌آیند و کدام از کاری که آدم‌ها می‌کنند، مثل نوع کار، ورزش یا یک جای زخم؟

واژه‌های این درس

• گوناگونی - تفاوت‌های میان اعضای یک گونه
• ژن - یکی از دستورهای دی‌ان‌اِیِ جاندار که از پدر و مادر به فرزند می‌رسد
• محیط - هر چیزی در اطراف جاندار که می‌تواند بر او اثر بگذارد، مثل غذا، نور و آب‌وهوا
• جهش - تغییری در رمزِ دی‌ان‌اِی

ایده‌ی اصلی

هیچ دو جانداری از یک نوع کاملاً مثل هم نیستند؛ تفاوت‌هایشان از ژن‌ها، از محیط و از جهش‌هایی می‌آید که نسخه‌های تازه‌ی ژن‌ها را می‌سازند.