سازگار با محیط

شتر می‌تواند از میانِ توفانِ شنی بگذرد که چشمِ آدم را کور می‌کند. مژه‌های بلندی دارد، می‌تواند سوراخ‌های بینی‌اش را ببندد و پاهای پهنش در شن فرو نمی‌روند. انگار برای بیابان ساخته شده است. شتر چطور این‌قدر با جای زندگی‌اش جور شده؟

افسانه یا واقعیت؟ کوهانِ شتر مخزنی پر از آب است.

سازگاری یعنی چه

سازگاری (adaptation) صفتی ارثی است که به جاندار کمک می‌کند در جای زندگی‌اش زنده بماند و فرزند بیاورد.^۱ ممکن است بخشی از بدن باشد (خزِ ضخیم، نوکِ تیز)، کاری که بدن در درون انجام می‌دهد (عرقِ خیلی کم)، یا نوعی رفتار (شکار در شب).

شتر پر از سازگاری است. پلکِ سومی دارد که شفاف است و شن را از روی چشم کنار می‌زند و در همان حال نور را رد می‌کند. دو ردیف مژه‌ی بلند دارد، می‌تواند سوراخ‌های بینی‌اش را ببندد، و کفِ پاهایش پهن و سفت است و روی شنِ نرم باز می‌شود.^۲

سازگاری‌ها چطور پیدا می‌شوند

سازگاری‌ها حاصلِ انتخاب طبیعی در طول نسل‌های بسیارند. مدت‌ها پیش، نیاکانِ شترها هم مثل همه‌ی جانداران با هم فرق داشتند: بعضی مژه‌های کمی بلندتر یا پاهای کمی پهن‌تر داشتند. در بیابان این تفاوت‌ها به کار می‌آمد. جانورانی که آن‌ها را داشتند توفان‌های شن و راه‌پیمایی‌های طولانی را کمی بهتر از سر می‌گذراندند و چند فرزندِ بیشتر به جا می‌گذاشتند. فرزندانشان هم آن صفت‌ها را به ارث می‌بردند. در طول هزاران نسل، صفت‌های مفید برای همه‌ی آن گونه عادی شد.

پس سازگاری کاری نیست که جانور از روی قصد بکند. هیچ شتری تصمیم نگرفت مژه‌هایش را بلندتر کند و هیچ شتری با تلاش کردن مژه‌ی بلندتر درنیاورد.

تغییرهای یک عمر به ارث نمی‌رسند

چیزهایی که در طول زندگی برای بدن پیش می‌آید ارثی نیستند. عضله‌های درشتِ یک وزنه‌بردار، جای یک زخم، آفتاب‌سوختگی یا زبانی که یاد می‌گیرید، اکتسابی‌اند: از زندگی‌تان آمده‌اند، نه از ژن‌هایتان. فرزندانتان با آن‌ها به دنیا نمی‌آیند. فقط صفت‌های ارثی، که در ژن‌ها هستند، می‌توانند به فرزند برسند و انتخاب طبیعی شکلشان بدهد.^۱

جور با یک جا، نه با همه‌جا

هر سازگاری با یک جا جور است، نه با همه‌ی دنیا. پاهای پهنِ شتر روی شن عالی است، اما برای بالا رفتن از درخت به هیچ دردی نمی‌خورد. شب‌پره‌ی فلفلیِ تیره روی پوستِ دوده‌گرفته‌ی درخت پنهان است و روی پوستِ روشن به چشم می‌آید. اگر محیط عوض شود، صفتی که کمک می‌کرد ممکن است دیگر کمک نکند، و آن‌وقت انتخاب طبیعی به نفعِ چیز دیگری کار می‌کند.

خودتان امتحان کنید

جانوری را انتخاب کنید که زیاد می‌بینید: کبوتر، گربه، بز یا گنجشک. سه صفتش را بنویسید و حدس بزنید هر کدام چطور به زنده ماندن یا بزرگ کردنِ فرزندانش در جای زندگی‌اش کمک می‌کند. بعد یکی را جست‌وجو کنید و ببینید درست حدس زده‌اید یا نه.

واژه‌های این درس

• سازگاری - صفتی ارثی که به جاندار کمک می‌کند در محیطش زنده بماند و فرزند بیاورد
• صفت اکتسابی - تغییری که در طول زندگیِ جاندار پیش می‌آید، مثل جای زخم یا عضله‌ی ورزیده، و به فرزندانش نمی‌رسد

ایده‌ی اصلی

جانداران با جای زندگی‌شان جورند چون در طول نسل‌های بسیار، انتخاب طبیعی صفت‌های ارثیِ مفید را رایج کرده است - نه چون جانوری تلاش کرده عوض شود.