از یاخته تا جاندار
یک تیم فوتبال یازده دروازه‌بان نیست. هر بازیکن کاری دارد، بازیکن‌ها گروه‌هایی می‌سازند - دفاع، هافبک، حمله - و این گروه‌ها با هم یک تیم می‌شوند. بدن شما هم به شکلی مشابه سازمان یافته است، و از یاخته شروع می‌شود.
افسانه یا واقعیت؟ یاخته‌های جورواجورِ بدن شما - پوست، ماهیچه، عصب - دستورالعمل‌های دی‌ان‌اِیِ متفاوتی دارند.
یاخته‌هایی با کارهای ویژه
یک باکتری باید همه‌ی کارها را خودش انجام دهد. اما در بدنی با یاخته‌های بسیار، یاخته‌ها کار را بین خودشان تقسیم می‌کنند: هر نوع یاخته برای یک کار شکل گرفته است. به این‌ها یاخته‌های تخصص‌یافته می‌گویند. بدن شما دست‌کم ۲۰۰ نوع یاخته‌ی مختلف دارد.۱
- گلبول‌های قرمز کوچک و گردند و اکسیژن را در بدن جابه‌جا می‌کنند.
- یاخته‌های عصبی (نورون‌ها) بلند و باریک‌اند و پیام می‌برند؛ بعضی‌شان از کمر تا انگشتان پا، حدود یک متر.
- یاخته‌های ماهیچه کشیده‌اند و می‌توانند کوتاه شوند؛ این‌طوری است که حرکت می‌کنید.
- یاخته‌های پوست پهن‌اند و مثل کاشی محکم کنار هم جا می‌گیرند تا بدن را بپوشانند و از آن محافظت کنند.
جواب را ببینید
افسانه است. تقریباً هر یاخته‌ی بدن شما همان مجموعه‌ی کاملِ دستورالعمل‌های دی‌ان‌اِی را دارد. یاخته‌ی پوست و یاخته‌ی عصبی با هم فرق دارند چون هر کدام از بخش متفاوتی از همان دستورالعمل‌ها استفاده می‌کند؛ مثل دو آشپز که از صفحه‌های مختلفِ یک کتاب آشپزی غذا می‌پزند.۲
پنج سطح
زیست‌شناس‌ها بدن را در چند سطح توصیف می‌کنند که هر کدام از سطحِ قبلی ساخته شده است:۳
- یاخته - کوچک‌ترین واحدِ زنده، مثل یک یاخته‌ی ماهیچه‌ی قلب.
- بافت - گروهی از یاخته‌های مشابهِ بسیار که با هم کار می‌کنند، مثل ماهیچه‌ی قلب.
- اندام - بخشی از بدن که از دو نوع بافت یا بیشتر ساخته شده و کاری مخصوص به خود دارد، مثل قلب.
- دستگاه - گروهی از اندام‌ها که با هم کار می‌کنند، مثل قلب و رگ‌ها که خون را در بدن می‌چرخانند.
- جاندار - یک موجود زنده‌ی کامل: خودِ شما.
گیاهان هم همین سطح‌ها را دارند. یاخته‌هایی که نور می‌گیرند یک بافت می‌سازند، چند بافت با هم یک برگ (یک اندام) می‌سازند، و برگ‌ها، ساقه‌ها و ریشه‌ها با هم کار می‌کنند تا گیاه زنده بماند.
بدن انسان یازده دستگاه دارد۳ و این دستگاه‌ها به هم وابسته‌اند: ماهیچه‌ها اکسیژنِ شش‌ها را لازم دارند که خون و قلب به آن‌ها می‌رسانند، و مغز و عصب‌ها به آن‌ها می‌گویند کی حرکت کنند. بعضی از این دستگاه‌ها درس جداگانه‌ای دارند که از درس «دستگاه‌های بدن شما» شروع می‌شود.
خودتان امتحان کنید
یک بخش از بدنتان را انتخاب کنید - مثلاً دستتان - و سطح‌ها را پایین بروید: جزو کدام دستگاه است، چه اندام‌ها و بافت‌هایی در آن هست (پوست، ماهیچه، استخوان)، و آن بافت‌ها از چه نوع یاخته‌هایی ساخته شده‌اند؟
واژه‌های این درس
- یاخته‌ی تخصص‌یافته - یاخته‌ای که برای یک کارِ مشخص شکل و ساختار گرفته است
- بافت - گروهی از یاخته‌های مشابه که با هم کار می‌کنند
- اندام - بخشی از بدن، ساخته‌شده از چند نوع بافت، با کاری مخصوص به خود
- دستگاه - گروهی از اندام‌ها که با هم کار می‌کنند
- جاندار - یک موجود زنده‌ی کامل
ایده‌ی اصلی
در جاندارِ پریاخته‌ای، یاخته‌های تخصص‌یافته بافت می‌سازند، بافت‌ها اندام، و اندام‌ها دستگاه‌هایی که با هم یک جاندار را زنده نگه می‌دارند.
منابع
-
اوپن‌استکس، Anatomy and Physiology 2e, 4 Introduction: The Tissue Level of Organization (کتاب درسی، ۲۰۲۲). ↩
-
اوپن‌استکس، Anatomy and Physiology 2e, 3.6 Cellular Differentiation (کتاب درسی، ۲۰۲۲). ↩
-
اوپن‌استکس، Anatomy and Physiology 2e, 1.2 Structural Organization of the Human Body (کتاب درسی، ۲۰۲۲). ↩ ↩۲