چرا شبیه خانواده‌تان هستید
یک عکسِ قدیمیِ خانوادگی را نگاه کنید. شاید دختری موهای فرفریِ مادربزرگش را داشته باشد، یا پسری چال گونه‌ی پدرش را. اما هیچ نوزادی فارسی بلد نیست یا با جای زخمی روی زانو به دنیا نمی‌آید. چرا بعضی چیزها در خانواده‌ها تکرار می‌شوند و بعضی نه؟
افسانه یا واقعیت؟ اگر مادری پیش از بچه‌دار شدن ورزش کند و عضله‌های قوی بسازد، بچه‌اش با عضله‌های قوی‌تر به دنیا می‌آید.
صفت‌ها
صفت یک ویژگیِ جاندار است: رنگِ چشم، فرفری یا صاف بودنِ مو، قدی که پیدا می‌کنید، شکلِ نرمه‌ی گوش. گیاهان و جانوران هم صفت دارند: رنگِ یک گل، بلندیِ موی یک گربه.
بعضی صفت‌ها از پدر و مادر می‌آیند. زیست‌شناس‌ها به آن‌ها صفت‌های ارثی می‌گویند، و به رسیدنِ صفت‌ها از پدر و مادر به فرزند، وراثت. صفت‌های دیگر از زندگیِ خودِ آدم می‌آیند. این‌ها صفت‌های اکتسابی‌اند: جای زخمِ یک زمین‌خوردن، زبانی که یاد گرفته‌اید، عضله‌هایی که با ورزش ساخته‌اید، مدلِ موی‌تان.
دستورِ ساختنِ صفت‌های ارثی در واحدهای بسیار کوچکی درونِ یاخته‌ها (سلول‌ها) نوشته شده که به آن‌ها ژن می‌گویند. هر بچه از هر دو والدش ژن می‌گیرد، نیمی از هر کدام. برای همین ممکن است موی‌تان به مادرتان رفته باشد و بینی‌تان به پدرتان، و برای همین خواهر و برادرها شبیه هم‌اند، اما یکسان نیستند.۱
ژن، زندگی، یا هر دو
بسیاری از صفت‌ها فقط این یا فقط آن نیستند. مؤسسه‌ی ملی پژوهش ژنوم انسان در آمریکا ساده می‌گوید: صفت‌ها ممکن است از ژن‌ها شکل بگیرند، از محیطِ اطراف، یا از هر دو با هم.۲
قد مثالِ خوبی است. حدود ۸۰ درصدِ تفاوتِ قدِ آدم‌ها با هم از تفاوتِ ژن‌هایی است که به ارث برده‌اند. باقی‌اش از محیط است و بیش از همه از غذا: بچه‌هایی که خوب تغذیه می‌شوند و سالم‌اند معمولاً بلندتر از بچه‌هایی می‌شوند که غذای کافی ندارند یا زیاد بیمار می‌شوند.۳ پس دو برادر با ژن‌های نزدیک به هم، اگر یکی در سال‌های قحطی بزرگ شده باشد، ممکن است قدشان فرق کند.
چه چیزی منتقل می‌شود
صفتِ اکتسابی بدنِ شما را تغییر می‌دهد، اما ژن‌های یاخته‌هایی را که بچه از آن‌ها ساخته می‌شود تغییر نمی‌دهد. برای همین به بچه نمی‌رسد.
جواب را ببینید
افسانه. عضله‌ای که با ورزش ساخته می‌شود صفتی اکتسابی است. بدنِ مادر را تغییر می‌دهد، نه ژن‌هایی را که به بچه می‌دهد، پس بچه به‌خاطرِ آن قوی‌تر به دنیا نمی‌آید. جای زخم، برنزه شدن یا یک زبان هم همین‌طورند: هیچ‌کدام از راهِ بدن به فرزند نمی‌رسند.
البته بچه‌ها خیلی چیزها را از خانواده یاد می‌گیرند، مثل یک زبان، یک دستورِ پخت یا یک جورِ خندیدن. این رساندن از راهِ آموختن است، نه وراثت.
خودتان امتحان کنید
یک صفتِ دیدنی انتخاب کنید، مثلاً نرمه‌ی گوشِ آویزان یا چسبیده، یا موی فرفری یا صاف. عکس‌های سه نسل از خانواده‌تان را نگاه کنید. چه کسانی این صفت را دارند؟ بعد یک صفتِ اکتسابی مثل جای زخم یا یک مهارت را در نظر بگیرید و ببینید که فقط مالِ یک نفر است.
واژه‌های این درس
- صفت - یک ویژگیِ جاندار، مثل رنگ چشم یا قد
- وراثت - رسیدنِ صفت‌ها از پدر و مادر به فرزندان
- صفتِ ارثی - صفتی که از راهِ ژن‌ها از پدر و مادر می‌رسد
- صفتِ اکتسابی - صفتی که از زندگیِ خودتان می‌آید، مثل جای زخم یا یک مهارت، و از راهِ بدن به فرزند نمی‌رسد
ایده‌ی اصلی
بعضی صفت‌ها از ژن‌های پدر و مادر می‌آیند، بعضی از زندگیِ خودتان، و خیلی‌ها از هر دو؛ اما فقط آن‌چه در ژن‌هاست به فرزند می‌رسد.