زنده است یا نه؟

گربه زنده است. سنگ زنده نیست. تا این‌جا ساده است. اما دانه‌ی خشکی که سال‌ها در یک شیشه مانده چه؟ شعله‌ی شمع که بزرگ می‌شود و تکان می‌خورد چه؟ ویروسی که سرماخوردگی می‌آورد چه؟ زیست‌شناسی علمِ موجودات زنده است، پس باید از پرسشی شروع کند که ساده به نظر می‌رسد: زنده بودن یعنی چه؟

افسانه یا واقعیت؟ هر چیزی که حرکت کند و بزرگ شود، زنده است.

نشانه‌های زندگی

به هر موجود زنده جاندار می‌گویند. زیست‌شناس‌ها برای این‌که بگویند چیزی زنده است یا نه، فقط یک آزمون ندارند. آن‌ها دنبال مجموعه‌ای از نشانه‌های زندگی می‌گردند، و یک جاندار همه‌ی آن‌ها را با هم دارد:^۱

1. نظم دارد: ساختارش مرتب است و از واحدهای بسیار ریزی به نام یاخته (سلول) ساخته شده.
2. انرژی مصرف می‌کند: از نور خورشید یا از غذا.
3. رشد می‌کند و تغییر می‌کند.
4. حس می‌کند و واکنش نشان می‌دهد: گیاه به سمت نور خم می‌شود، و شما دستتان را از روی ماهیتابه‌ی داغ عقب می‌کشید.
5. درونش را ثابت نگه می‌دارد: دمای بدن شما در روز گرم و روز سرد تقریباً یکی است.
6. تولیدمثل می‌کند: هم‌نوع خودش را می‌سازد و دستورهایش را به فرزندانش می‌رساند.

یک نشانه کافی نیست

شعله‌ی شمع بزرگ می‌شود، تکان می‌خورد، اکسیژن مصرف می‌کند و گرما پس می‌دهد. بلور هم بزرگ می‌شود و ربات اسباب‌بازی هم حرکت می‌کند. هیچ‌کدام زنده نیستند. شعله از یاخته ساخته نشده و دستوری به «بچه‌شعله‌ها» نمی‌رساند؛ فقط هر جا سوخت باشد پخش می‌شود.

زنده، اما در خواب

دانه‌ی خشک به نظر هیچ کاری نمی‌کند. اما زنده است: در حال استراحت است، انرژی بسیار کمی مصرف می‌کند و منتظر آب و گرما می‌ماند. در دهه‌ی ۱۹۶۰ باستان‌شناس‌ها در ماسادا، دژی باستانی کنار دریای مرده، چند هسته‌ی خرما پیدا کردند. در سال ۲۰۰۵ دانشمندان یکی از آن‌ها را کاشتند و جوانه زد. آزمایش روی پوسته‌ی هسته نشان داد که حدود ۲۰۰۰ سال عمر دارد. از آن، نخل خرمای جوان و سالمی رویید که دانشمندان اسمش را «متوشالح» گذاشتند.^۲

مورد سخت: ویروس‌ها

ویروس از هر یاخته‌ای بسیار کوچک‌تر است. می‌تواند از خودش نسخه بسازد، اما فقط وقتی وارد یک یاخته‌ی زنده شود و از دستگاه‌های آن یاخته استفاده کند. به‌تنهایی هیچ کاری نمی‌کند. بیشتر کتاب‌های زیست‌شناسی می‌گویند ویروس‌ها با تعریف زندگی جور درنمی‌آیند، چون از یاخته ساخته نشده‌اند و نمی‌توانند به‌تنهایی تولیدمثل کنند.^۱

مراقب باشید

دانشمندان هنوز درباره‌ی ویروس‌ها بحث می‌کنند. بعضی می‌گویند ویروس‌ها در مرز زندگی‌اند، نه کاملاً بیرون از آن. هنوز جوابی نیست که همه بر سرش توافق داشته باشند.

خودتان امتحان کنید

به دور و بر اتاق و بیرون پنجره نگاه کنید. دو فهرست بنویسید: زنده و غیرزنده. جای کدام چیزها را سخت‌تر پیدا کردید؟ کدام نشانه‌های زندگی را بررسی کردید؟

واژه‌های این درس

• جاندار - موجود زنده
• نشانه‌های زندگی - کارهایی که همه‌ی جانداران می‌کنند: نظم دارند، انرژی مصرف می‌کنند، رشد می‌کنند، حس می‌کنند و واکنش نشان می‌دهند، درونشان را ثابت نگه می‌دارند و تولیدمثل می‌کنند
• ویروس - چیزی بسیار ریز که فقط درون یک یاخته‌ی زنده می‌تواند از خودش نسخه بسازد

ایده‌ی اصلی

چیزی زنده است که همه‌ی نشانه‌های زندگی را با هم داشته باشد؛ یک نشانه، مثل حرکت یا رشد، کافی نیست.