درون یک یاخته

یک شهر به دیوار و دروازه نیاز دارد، به کتابخانه‌ای از نقشه‌ها، به نیروگاه و به کارخانه. یک یاخته‌ی تنها، که آن‌قدر ریز است که با چشم دیده نمی‌شود، بخش‌هایی دارد که همه‌ی این کارها را انجام می‌دهند. درون یک یاخته چیست و هر بخش چه کاری می‌کند؟

افسانه یا واقعیت؟ یاخته فقط کیسه‌ی کوچکی پر از مایع است.

لبه: غشای یاخته

دور هر یاخته پوسته‌ی نازک و نرمی کشیده شده به نام غشای یاخته. این غشا درونِ یاخته را داخل و بیرون را بیرون نگه می‌دارد، اما دیواری سفت و بسته نیست: آب، اکسیژن و غذا را به درون راه می‌دهد، پسماند را بیرون می‌فرستد و تعیین می‌کند چه چیز دیگری اجازه‌ی عبور دارد.^۱

درون: سیتوپلاسم

درونِ غشا سیتوپلاسم (میان‌یاخته) است: مایعی ژله‌مانند که بیشترش آب است، همراه با همه‌ی بخش‌هایی که در آن شناورند.^۱ بسیاری از کارهای شیمیاییِ یاخته همین‌جا انجام می‌شود.

مرکز فرماندهی: هسته

بیشتر یاخته‌های گیاهان و جانوران یک هسته دارند: بخشی گرد با پوسته‌ای جداگانه. هسته دی‌ان‌اِی (دنا)ی یاخته را نگه می‌دارد: دستورالعمل‌های ساختن و گرداندنِ یاخته و ساختنِ یاخته‌های تازه.^۱ (دی‌ان‌اِی درس جداگانه‌ای دارد: درس «دی‌ان‌اِی: دستورالعملِ زندگی».)

آزادکننده‌های انرژی: میتوکندری‌ها

یاخته برای هر کاری انرژی لازم دارد. میتوکندری‌ها (راکیزه‌ها) بخش‌های کوچک و لوبیایی‌شکلی‌اند که انرژیِ ذخیره‌شده در غذا را آزاد می‌کنند تا بقیه‌ی یاخته بتواند از آن استفاده کند. دانشمندان اغلب آن‌ها را «نیروگاه‌های» یاخته می‌نامند.^۱ یاخته‌هایی که سخت کار می‌کنند، مثل یاخته‌های ماهیچه، میتوکندریِ زیادی دارند. این‌که چطور این کار را می‌کنند موضوعِ درس «یاخته‌ها چطور انرژی آزاد می‌کنند» است.

سازنده‌ها: ریبوزوم‌ها

ریبوزوم‌ها (رِناتَن‌ها) دانه‌های بسیار ریزی‌اند، کوچک‌ترین بخش‌های نقاشی. آن‌ها پروتئین می‌سازند: مولکول‌هایی که بیشترِ کارهای یاخته را انجام می‌دهند و بخش بزرگی از آن را می‌سازند، طبق دستورالعمل‌هایی که از هسته می‌رسد.^۱

یاخته بخش‌های بیشتری از این پنج تا دارد (زیست‌شناسی در سطح‌های بعدی به آن‌ها می‌رسد)، اما همین پنج تا برای فهمیدنِ این‌که یاخته چطور زنده می‌ماند کافی است.

خودتان امتحان کنید

در یک کیسه‌ی فریزرِ شفاف یک یاخته‌ی نمونه بسازید: کیسه غشاست، ژله‌ی بی‌رنگ یا ژل موی غلیظ سیتوپلاسم است، یک آلو یا زردآلو هسته است، چند دانه لوبیا میتوکندری‌اند و کمی دانه‌ی کنجد ریبوزوم‌ها. بعد سعی کنید بدون نگاه کردن به درس، کار هر بخش را بگویید.

واژه‌های این درس

• غشای یاخته - پوسته‌ی نازکِ دور یاخته که تعیین می‌کند چه چیزی وارد و خارج شود
• سیتوپلاسم - ژله‌ی درون یاخته که بخش‌هایش در آن شناورند
• هسته - بخشی از یاخته که دستورالعمل‌های دی‌ان‌اِی را نگه می‌دارد
• میتوکندری - بخش‌های کوچکی که انرژیِ غذا را برای یاخته آزاد می‌کنند
• ریبوزوم - دانه‌ی بسیار ریزی در یاخته که پروتئین می‌سازد

ایده‌ی اصلی

یاخته شهرکی ریز و پرکار است، با لبه‌ای که از آن نگهبانی می‌کند، دستورالعمل‌هایی در هسته‌اش، و بخش‌هایی که انرژی آزاد می‌کنند و آن‌چه لازم دارد را می‌سازند.