دسته‌بندیِ جانداران
فروشگاه بزرگ هزاران کالا را در راهروها می‌چیند، هر راهرو را در قفسه‌ها، و هر قفسه را در ردیف‌ها، تا شما ماست را پیدا کنید. کار زیست‌شناس‌ها خیلی بزرگ‌تر است: تا امروز حدود دو میلیون نوع جاندار نام‌گذاری شده. این‌همه را چطور می‌شود مرتب کرد؟
گروه‌هایی درون گروه‌ها
به گروه‌بندی جانداران طبقه‌بندی (رده‌بندی) می‌گویند. ایده‌ای که بیشتر زیست‌شناس‌ها هنوز به کار می‌برند از کارل لینه، پزشک و گیاه‌شناس سوئدی، است. او در سال ۱۷۳۵ کتاب Systema Naturae («نظام طبیعت») را منتشر کرد که جانداران را در گروه‌هایی درون گروه‌های بزرگ‌تر جا می‌داد.۱
امروز این گروه‌ها، از بزرگ به کوچک، این‌ها هستند: قلمرو، فرمانرو، شاخه، رده، راسته، تیره، سرده و گونه. جانداران هر گروه ویژگی‌های مشترکِ بیشتری دارند تا جانداران گروه بالاتر. این هم جایگاه پلنگ، که در کوه‌های ایران و بسیاری جاهای دیگر زندگی می‌کند:۲
هر چه دو جاندار در گروه‌های کوچک‌تری با هم باشند، خویشاوندی نزدیک‌تری دارند. پلنگ و شیر در گروه گربه‌های بزرگ با هم‌اند؛ پلنگ و گربه‌ی خانگی فقط در تیره‌ی گربه‌سانان.
سه قلمرو
لینه همه‌ی جانداران را به گیاهان و جانوران تقسیم می‌کرد. بعدها میکروسکوپ‌ها جانداران ریزِ بسیار دیگری را نشان دادند و گروه‌ها تغییر کرد. در سال ۱۹۹۰ زیست‌شناس آمریکایی، کارل ووز، و دو همکارش سطح تازه‌ای در بالای همه پیشنهاد کردند: قلمرو. پایه‌ی این پیشنهاد، مقایسه‌ی دستورهای شیمیایی درون یاخته‌ها (سلول‌ها) بود. به گفته‌ی آن‌ها، حیات به سه قلمرو تقسیم می‌شود:۳
- باکتری‌ها - یاخته‌هایی تک و ریز که تقریباً همه‌جا پیدا می‌شوند.
- آرکی‌ها - آن‌ها هم یاخته‌هایی تک و ریزند؛ شبیه باکتری‌ها به نظر می‌رسند اما درونشان خیلی فرق دارد. بسیاری از آن‌ها در چشمه‌های داغ یا دریاچه‌های شور زندگی می‌کنند.
- یوکاریوت‌ها - همه‌ی جاندارانی که یاخته‌هایشان یک مرکز فرماندهی به نام هسته دارد: جانوران، گیاهان، قارچ‌ها و بسیاری از جانداران تک‌یاخته‌ای.
پس شما، درخت بلوط و قارچ همه در یک قلمرو هستید، یوکاریوت‌ها، اما در فرمانروهای جدا.
کارل لینه، اثر الکساندر روسلین، ۱۷۷۵. مالکیت عمومی، از ویکی‌مدیا کامانز.
فهرستی که بلندتر می‌شود
«کاتالوگ حیات»، فهرستی که صدها متخصص آن را نگه می‌دارند، تا امروز بیش از دو میلیون گونه‌ی نام‌گذاری‌شده می‌شمارد و هر سال ده‌ها هزار گونه‌ی تازه به آن اضافه می‌شود.۴ درس بعد، «گونه چیست؟»، به کوچک‌ترین گروه می‌پردازد.
خودتان امتحان کنید
ده چیز از کشوی آشپزخانه یا جعبه‌ی اسباب‌بازی بردارید و آن‌ها را گروه‌بندی کنید، بعد هر گروه را به گروه‌های کوچک‌تر تقسیم کنید. آیا کس دیگری در خانه همین‌طور گروه‌بندی می‌کرد؟ زیست‌شناس‌ها هم به همین دلیل مجبور شدند روی قاعده‌ها توافق کنند.
واژه‌های این درس
- طبقه‌بندی - گروه‌بندی جانداران در گروه‌هایی درون گروه‌های بزرگ‌تر
- قلمرو - بزرگ‌ترین گروه؛ سه قلمرو داریم: باکتری‌ها، آرکی‌ها و یوکاریوت‌ها
- فرمانرو - گروهی بزرگ درون یک قلمرو، مثل جانوران، گیاهان یا قارچ‌ها
- گونه - کوچک‌ترین گروه اصلی: یک نوع جاندار
ایده‌ی اصلی
زیست‌شناس‌ها جانداران را در گروه‌هایی درون گروه‌ها دسته‌بندی می‌کنند، و هر چه دو جاندار گروه‌های مشترک بیشتری داشته باشند، خویشاوندی نزدیک‌تری دارند.
منابع
-
موزه‌ی دیرینه‌شناسی دانشگاه کالیفرنیا، Carl Linnaeus. ↩
-
مری‌ان کلارک، متیو داگلاس و جونگ چوی، Organizing Life on Earth (کتاب Biology 2e، انتشارات OpenStax، بخش ۲۰.۱). ↩
-
کارل ووز، اتو کاندلر و مارک ویلیس، Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya (مقاله در PNAS، ۱۹۹۰). ↩
-
کاتالوگ حیات (Catalogue of Life)، Annual release 2025 (۲۰۲۵). ↩